• By Μάκης Τσελέντης
• Αριστοτέλης

Προτεινόμενες ερωτήσεις για τα Πολιτικά του Αριστοτέλη

Στο συγκεκριμένο κείμενο παρουσιάζουμε προτεινόμενες ερωτήσεις για τα Πολιτικά του Αριστοτέλη, όπως έχουν δοθεί από το Υπουργείο. Καλύπτουν σε ικανοποιητικό βαθμό την επισκόπηση της ύλης. Ορισμένες από αυτές βασίζονται στον συνδυασμό γνώσεων και την κριτική σκέψη. Το μάθημα των Αρχαίων Ελληνικών στη Γ’ Λυκείου είναι το πλέον απαιτητικό, καθώς εκτός από το γλωσσικό υπόβαθρο οι μαθήτριες και οι μαθητές εξετάζονται και στον Φιλοσοφικό Λόγο.

Η διδασκαλία του μαθήματος είναι αναγκαίο να βασίζεται στην κατανόηση του κειμένου. Ακόμη και σε σημεία που χρειάζεται να απομνημονεύσουμε η κατανόηση των εννοιών είναι πολύτιμος σύμμαχος. Στη συνέχεια, παραθέτουμε τις προτεινόμενες ερωτήσεις για τα Πολιτικά κατά ενότητα.

Ενότητα 1

• «Ἐπειδὴ … ὁρῶμεν»: Χρησιμοποιώντας τη λέξη «ὁρῶμεν» ο Αριστοτέλης δηλώνει, στην πραγματικότητα, ότι τα (λογικά) επιχειρήματά του συχνά τα συλλέγει προσέχοντας τη γύρω του πραγματικότητα. Και όχι, βέβαια, μόνο αυτό, αφού στη συνέχεια τα επιχειρήματα αυτά ο Αριστοτέλης τα χρησιμοποιεί κιόλας για την προώθηση της σκέψης του και για εξαγωγή συμπερασμάτων (θυμήσου π.χ. όσα διάβασες στην 1η ενότητα, όπου ο Αριστοτέλης συνήγαγε συμπεράσματα προσέχοντας τη «συμπεριφορά» της πέτρας και της φωτιάς). Με ποιο επίθετο θα χαρακτήριζες έναν τέτοιο στοχαστή, έναν τέτοιο φιλόσοφο; Ποιο επίθετο θα δήλωνε τότε το αντίθετο; (ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 183)

• «τοῦ κυριωτάτου πάντων»: Στα «Ηθικά Νικομάχεια» το υπέρτατο αυτό αγαθό ο Αριστοτέλης το είχε χαρακτηρίσει με την έκφραση «τὸ ἀκρότατον πάντων τῶν πρακτῶν ἀγαθῶν». Ποιο ήταν αυτό (:με ποια λέξη το δήλωνε); Γράψε ένα μικρό δοκίμιο (μιας ή δυο σελίδων) για τη σύμπτωση ή μη του υπέρτατου για το άτομο αγαθού με το υπέρτατο για την πολιτεία αγαθό. (ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 183)

• Να δώσετε τον ορισμό της έννοιας «πόλις» όπως αυτός προκύπτει μέσα από το κείμενο και να επισημάνετε το προσεχές γένος της και την ειδοποιό διαφορά της.

• Να εντοπίσετε τις φράσεις του κειμένου που υποδηλώνουν την τελεολογική αντίληψη του Αριστοτέλη και να τις επεξηγήσετε.
• Με ποιο συλλογισμό καταλήγει ο Αριστοτέλης ότι η «πόλις» είναι ανώτερη μορφή κοινωνίας και στοχεύει στο ανώτερο από όλα τα αγαθά; Ο συλλογισμός αυτός είναι παραγωγικός ή επαγωγικός;

Ενότητα 12

1. Η άποψη ότι «η πόλη ανήκει στην κατηγορία των πραγμάτων που υπάρχουν εκ φύσεως» προβάλλεται ως το λογικό συμπέρασμα άλλων, προηγούμενων, παραδοχών. Προσπάθησε να αναπαραγάγεις – με δικά σου λόγια – το συλλογισμό (ή τους συλλογισμούς) με τον οποίο (ή με τους οποίους) ο Αριστοτέλης κατέληξε στο συγκεκριμένο συμπέρασμα. (σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 186)

• «ο άνθρωπος είναι προορισμένος από τη φύση να ζει σε πόλη»: Ποιο από τα δύο, κατά τη γνώμη σου, πρέπει να δεχτούμε ότι λέει στο σημείο αυτό ο Αριστοτέλης: α) ότι ο άνθρωπος είναι «πολιτικὸν ζῷον» ή β) ότι ο άνθρωπος είναι «πολιτικὸν ζῷον φύσει»; Εκτός αν υποστηρίξεις (με επιχειρήματα όμως από το κείμενο) ότι λέει και τα δύο. (ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 186)

• Ποιες κοινωνικές οντότητες διακρίνει ο Αριστοτέλης; Ποια είναι η μεταξύ τους σχέση και τα χαρακτηριστικά της καθεμιάς;

• Αντλώντας στοιχεία από την 11η και τη 12η ενότητα να συνθέσετε έναν πληρέστερο από αυτόν της 11ης ενότητας ορισμό της έννοιας «πόλις».

• Να ορίσετε με βάση το κείμενο τους όρους «τέλος», «φύση», «τέλειος», «εκ φύσεως», «αυτάρκεια», «τελικός λόγος» και να δείξετε την τελεολογική σκέψη του Αριστοτέλη.

• Με ποιους συλλογισμούς αποδεικνύει ο Αριστοτέλης ότι ο άνθρωπος είναι «φύσει ζῷον πολιτικόν»;
• Ποιους χαρακτηρισμούς αποδίδει ο Αριστοτέλης στον άνθρωπο που ζει εκ φύσεως εκτός πόλης και γιατί τον παρομοιάζει με «άνθρωπο που παθιάζεται με τον πόλεμο»;

Ενότητα 13

1. Εξηγήστε τις θέσεις του Αριστοτέλη ότι: α) Ο λόγος αποτελεί γνώρισμα του ανθρώπου που τον ξεχωρίζει από τα άλλα ζώα και β) ότι το γεγονός ότι μόνος αυτός από τα άλλα ζώα είναι εφοδιασμένος με τον λόγο αποτελεί αιτία για τη δημιουργία των πόλεων.

• Ο Αριστοτέλης προσπαθεί στην ενότητα αυτή να αποδείξει: α) ότι η τάση του ανθρώπου προς την «πολιτικὴν κοινωνίαν» είναι μια τάση φυσική, β) ότι η τάση του αυτή είναι στη φύση προγενέστερη από τα επιμέρους ανθρώπινα όντα (ως άτομα και ως οικογένεια) ̇ ότι, επομένως, όταν οι άνθρωποι δημιουργούσαν για πρώτη φορά την «πόλη», απλώς έκαναν πραγματικότητα κάτι για το οποίο τους είχε ήδη προετοιμάσει (: τους προόριζε) η φύση. Ο λόγος του Αριστοτέλη μοιάζει στο σημείο αυτό να έχει το χαρακτήρα μιας απάντησης, και μάλιστα επιθετικής, εναντίον αντίθετων απόψεων. Σημείωσε κάποιες διδασκαλίες των σοφιστών που θα μπορούσαν να είναι οι απόψεις εναντίον των οποίων στρέφεται εδώ επιθετικά ο Αριστοτέλης.

• Τι, στην πραγματικότητα, προσπαθεί ο Αριστοτέλης να αποδείξει με το λόγο του περί όλου και μερών; Με άλλα λόγια: Σε ποιο λογικό συμπέρασμα πιστεύει ότι θα μας οδηγήσει, άμα αποδείξει ότι τα μέρη προϋποθέτουν το όλον;

• Ποιο είναι εκείνο το γνώρισμα που διαφοροποιεί τον άνθρωπο από τα άλλα ζώα και τι παραπάνω του προσφέρει;

• Σε ποια άλλα ζώα πέρα από τον άνθρωπο αναγνωρίζει ο Αριστοτέλης την ιδιότητα του «πολιτικοῦ ζῴου» και με ποια έννοια;

• Να καταγράψετε με προκείμενες και συμπέρασμα το συλλογισμό του Αριστοτέλη που αποδεικνύει ότι ο άνθρωπος είναι «φύσει ζῷον πολιτικὸν».

• Σε ποια σημεία του κειμένου φαίνεται η τελεολογική σκέψη του Αριστοτέλη; Να τα εξηγήσετε.

• Ο Αριστοτέλης διατυπώνει τη θέση ότι «στην τάξη της φύσης η πόλη προηγείται από την οικογένεια κι απ’ τον καθένα μας ως άτομο». Πώς εννοεί ο φιλόσοφος αυτή την προτεραιότητα της πόλης και με ποιο παράδειγμα στηρίζει τη θέση του;

• Να συσχετίσετε τις έννοιες αυτάρκεια – πόλις – άτομο, όπως παρουσιάζονται στην ενότητα 13.

Ενότητα 14

1. «Κι εκείνος όμως που πρώτος τη συγκρότησε»: Ποιο νόημα αποκτά ύστερα από αυτή τη φράση η διδασκαλία του Αριστοτέλη ότι η «πόλις» ήρθε στην ύπαρξη εκ φύσεως; (ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 191)
2. «Η δικαιοσύνη είναι στοιχείο συστατικό της πόλης»: Γράψε ένα σύντομο δοκίμιο για την ιδέα αυτή. (ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 191)
3. Πώς εξηγεί ο Αριστοτέλης την τάση του ανθρώπου να συνυπάρχει με άλλους ανθρώπους μέσα σε μια κοινωνία, όπως είναι η πόλη;
4. Στην προηγούμενη ενότητα ο Αριστοτέλης θεωρούσε τον άνθρωπο το ανώτερο από όλα τα όντα. Ποιον περιορισμό θέτει σ’ αυτή την ενότητα και πώς αποδεικνύει την ορθότητά του;
5. Με ποια όπλα εφοδίασε η φύση τον άνθρωπο και με ποιους τρόπους μπορεί αυτός να τα χρησιμοποιήσει;

Ενότητα 15

1. Για τρεις λόγους σκέφτεται ο Αριστοτέλης πως είναι ανάγκη να διερευνηθεί το θέμα «τί ἐστιν ἡ πόλις». Πες με δικά σου λόγια τους τρεις αυτούς λόγους. (ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 194)

• «τοῦ δὲ πολιτικοῦ καὶ τοῦ νομοθέτου πᾶσαν ὁρῶμεν τὴν πραγματείαν οὖσαν περὶ πόλιν»: Είναι φανερό ότι ο Αριστοτέλης θέλει να πει ότι αν πρόκειται να καταλάβουμε και να εξηγήσουμε τον τρόπο δράσης ενός πολιτικού, τις συγκεκριμένες δηλαδή ενέργειές του, πρέπει πρώτα να ξέρουμε τι είναι η «πόλις» (εμείς θα λέγαμε: το κράτος). Εσύ θυμήσου τώρα ότι οι πολιτικοί στις μέρες μας διακηρύσσουν ότι όλες τις πράξεις τους τις κάνουν για το «λαό» ή εν ονόματι του «λαού». Τι ακριβώς θέλουν να πουν με αυτό; (ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 194 – 195)

• Στις ενότητες 11-14 ο Αριστοτέλης, θέλοντας να καταλάβει ο ίδιος και να διδάξει ύστερα τους άλλους τι είναι η «πόλις», εφάρμοσε μια μέθοδο διερεύνησης του θέματος, που εμείς θα τη λέγαμε «γενετική», αφού στην πραγματικότητα τη βάση της έρευνας την αποτελούσε το ερώτημα: «Πώς γεννήθηκε η πόλις;». Στην ενότητα 15 η διερεύνηση του θέματος γίνεται με την «αναλυτική» μέθοδο, αυτή δηλαδή που προσπαθεί να βρει τα συστατικά στοιχεία ενός πράγματος, με την ελπίδα ότι, αν διακρίνει καθαρά και καταλάβει εκείνα, θα μπορέσει να έχει τον ορισμό και του πράγματος που δεν είναι παρά μια σύνθεση εκείνων. Μπορείς να φέρεις και άλλα παραδείγματα εφαρμογής των δύο αυτών μεθόδων έρευνας; (ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 195)

• Με ποιες έννοιες δηλώνει ότι θα ασχοληθεί ο Αριστοτέλης και με ποια σειρά θα τις διερευνήσει;

• Ποια διχογνωμία εντοπίζει ο Αριστοτέλης στον καταλογισμό ευθυνών για μια πολιτική πράξη και ποιο ιστορικό παράδειγμα έχει στο μυαλό του; Θεωρείτε ότι οι απόψεις που διατυπώνει είναι διαχρονικές;

• «Ἐπεὶ δ’ ἡ πόλις … πλῆθός ἐστιν»: ο Αριστοτέλης με αυτή τη φράση διατυπώνει την άποψη ότι για να οριστεί η πόλη πρέπει πρώτα να οριστεί ο πολίτης. Για ποιο λόγο και ποια μέθοδο χρησιμοποιεί για να φτάσει στον ορισμό της πόλης;

• Πώς προσδιορίζεται, κατά τον Αριστοτέλη, το περιεχόμενο της έννοιας «πολίτης» ανάλογα με το πολίτευμα;

• Να εντοπιστούν στην ενότητα 15 τα χαρακτηριστικά της επιστημονικής και θεωρητικής σκέψης του Αριστοτέλη.

• . Ποια είναι η σχέση του πολίτη με την πόλη και την πολιτεία;

Ενότητα 16

1. «οὐδ’ οἱ τῶν δικαίων μετέχοντες οὕτως ὥστε …»: Αφού πρώτα προσέξεις ότι η λέξη «δικαίων» είναι σε πληθυντικό αριθμό και ότι μετά το «μετέχοντες» δεν υπάρχει κόμμα, προσπάθησε να εξηγήσεις γιατί σου δόθηκε παραπάνω η συγκεκριμένη μετάφραση για τη φράση αυτή. (ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 197)

• Γράψε ένα μικρό δοκίμιο (δύο περίπου σελίδων) για τη σημασία που έχει το να μπορεί ο πολίτης να προσφεύγει στα δικαστήρια ως κατήγορος ή κατηγορούμενος προκειμένου να υπερασπιστεί τον εαυτό του, το δίκιο του ή τα συμφέροντά του. (ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 197)

• Ποια είναι τα κριτήρια που, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, δεν αποδεικνύουν ότι κάποιος είναι πολίτης;

• Ποια είναι τα κριτήρια που, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, αποδεικνύουν ότι κάποιος είναι πολίτης;

• Τι γνωρίζετε για τη θέση των μετοίκων και των δούλων στην αρχαία Αθήνα;

• Ποιος είναι ο ορισμός της πόλης στον οποίο καταλήγει ο Αριστοτέλης;

Ενότητα 17

1. ποιο κριτήριο ονομάζονται από τον Αριστοτέλη κάποια πολιτεύματα «παρεκκλίσεις, διαστρεβλώσεις» (στα αρχαία Ελληνικά: «παρεκβάσεις») κάποιων άλλων πολιτευμάτων, αυτών που χαρακτηρίζονται «ορθά»; Συμφωνείς με το κριτήριο αυτό; Αν ναι, γιατί; (Θα μπορούσατε να χωριστείτε, συμβατικά, μέσα στην τάξη σε δύο ομάδες – μια που να συμφωνεί με τον Αριστοτέλη και μια που να διαφωνεί – και να συζητήσετε.) (ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 200)

• Όταν οι αρχαίοι Έλληνες ήθελαν να πουν «ο βασιλιάς των Περσών», συχνά έλεγαν «ο βασιλιάς» (= o βασιλιάς) ̇ το ίδιο, όταν έλεγαν «ο ποιητής» (= ο ποιητής), εννοούσαν τον Όμηρο, κι όταν έλεγαν «ο ρήτορας» (= ο ρήτορας), εννοούσαν το Δημοσθένη. Τον εκφραστικό αυτό τρόπο τον λέμε «σχήμα κατεξοχήν» («ο κατεξοχήν βασιλιάς», «ο κατεξοχήν ποιητής», «ο κατεξοχήν ρήτορας», κτλ.). Έτσι και στην περίπτωσή μας ̇ ένα από τα πολιτεύματα πήρε το όνομα «πολίτευμα» (= το πολίτευμα). Τι συμπέρασμα δικαιούμαστε να βγάλουμε από τον τρόπο αυτό ονομασίας του συγκεκριμένου πολιτεύματος; Προσπάθησε επίσης να διακρίνεις στη σχετική αριστοτελική φράση αν ο Αριστοτέλης συμφωνεί ή διαφωνεί με το συγκεκριμένο όνομα – και βγάλε τότε και γι’ αυτόν τα συμπεράσματά σου (στηρίξου κυρίως στις εκφράσεις «συνηθίζουμε να ονομάζουμε …» ~ «πήρε το όνομα»). (ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 200)

• «Τυραννία»: Συγκέντρωσε πληροφορίες για την αρχική σημασία της λέξης «τύραννος» και για τη σημασιακή της εξέλιξη στη συνέχεια. (ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 200)

• Είδαμε τον ορισμό που έδωσε ο Αριστοτέλης για την πόλη ̇ είδαμε επίσης το νόημα και τη σημασία που έδωσε στο πολίτευμα, στον τρόπο δηλαδή με τον οποίο κυβερνιέται μια πόλη. Προσπάθησε λοιπόν, με βάση τις διδασκαλίες του αυτές, να εξηγήσεις γιατί ο Αριστοτέλης ονόμασε «ορθά» κάποια πολιτεύματα και «παρεκκλίσεις» (από το ορθό) κάποια άλλα.(ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 200)

• Σε ποιες κατηγορίες διακρίνει ο Αριστοτέλης τα πολιτεύματα και με βάση ποια κριτήρια γίνεται η διάκριση αυτή;

• Ποιο πολίτευμα ονομάζεται αριστοκρατία και ποιοι θεωρούνται άριστοι;

• Ποιες είναι, κατά τον φιλόσοφο, οι διαφορές της δημοκρατίας και της πολιτείας;

Ενότητα 18

1. .Διατύπωσε με σύντομα δικά σου λόγια το θέμα που έρχεται για συζήτηση στην ενότητα αυτή και, στη συνέχεια, παρουσίασε τις δύο βασικές απόψεις που υποστηρίζονται εδώ σε σχέση με αυτό. (ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 203)

• «οι πολλοί είναι σε θέση να κρίνουν καλύτερα τα έργα της μουσικής και των ποιητών»: Ποια περίπτωση γνωρίζεις που επαλήθευε στην πράξη τη γνώμη αυτή στην πόλη; (ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 203)

• Προσπάθησε να εκθέσεις σε ένα σύντομο γραπτό σου όσα λέγονται στο τέλος της ενότητας αυτής για τη σχέση μεταξύ πραγματικών όντων και της αναπαράστασής τους από την τέχνη, και ύστερα διατύπωσε το επιχείρημα που συνάγεται από την παρατήρηση αυτή για το πολιτικό θέμα που συζητείται εδώ. (ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 203)

• Ποιο είναι το θέμα που αναπτύσσεται σε αυτή την ενότητα;

• Στην αρχή του κειμένου παρουσιάζεται μια διστακτικότητα στο ύφος με το οποίο ο Αριστοτέλης διατυπώνει τις απόψεις του. Ποιες εκφράσεις υποδηλώνουν αυτή τη διστακτικότητα και πού νομίζετε ότι οφείλεται;

• Ποιο είναι το περιεχόμενο της «αθροιστικής θεωρίας» του Αριστοτέλη;

• Με ποια παραδείγματα ο Αριστοτέλης στηρίζει την άποψη ότι την εξουσία στην πόλη πρέπει μάλλον να την ασκεί το πλήθος των πολιτών;

• Μελετώντας συνολικά την ενότητα, ποιο πολιτειακό σύστημα θεωρείτε ότι προτιμά ο Αριστοτέλης και γιατί; Διατυπώνεται ξεκάθαρα η άποψή του;

Ενότητα 19

1. Κατάγραψε με δικά σου λόγια τις μορφές δημοκρατίας που απαριθμούνται εδώ. (ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 206)

• Γράψε ένα σύντομο δοκίμιο για την ισότητα και την ελευθερία ως χαρακτηριστικά της αθηναϊκής (και όχι μόνο) δημοκρατίας. (ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 206)

• Σχολιάστε τη φράση: «Στις δημοκρατικές πόλεις που κυβερνιούνται κατά το νόμο, δεν κάνει ποτέ την εμφάνισή του δημαγωγός».(ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 206)

• Να αναλύσετε το πρώτο είδος δημοκρατίας που αναφέρεται στο κείμενο και τις αρχές που το διέπουν.

• Γιατί στο δεύτερο είδος δημοκρατίας κρίνεται αναγκαία η ύπαρξη χαμηλού εισοδήματος για την ανάληψη αξιωμάτων;

• Τι γνωρίζετε για τα ψηφίσματα και τις διαφορές τους από τους νόμους;

• Να σκιαγραφήσετε την προσωπικότητα και τα χαρακτηριστικά της συμπεριφοράς ενός δημαγωγού της εποχής του Αριστοτέλη.

Ενότητα 20

1. Σε ένα έργο πολιτικής θεωρίας ο Αριστοτέλης το βρήκε φυσικό και αυτονόητο να συζητήσει θέματα παιδείας και εκπαίδευσης, και μάλιστα πολύ συγκεκριμένα, όπως είναι ο στόχος της εκπαίδευσης, ο δημόσιος ή ιδιωτικός χαρακτήρας της, η διδακτέα ύλη, κτλ. Συμμερίζεσαι κι εσύ τη στάση αυτή του Αριστοτέλη; Δικαιολόγησε τη γνώμη σου.(ερώτηση από το σχολικό εγχειρίδιο στη σελίδα 209)

• Κάνε έναν όσο το δυνατόν πληρέστερο κατάλογο των θεμάτων που θίγονται στο κείμενο του πρώτου ερμηνευτικού σχολίου της ενότητας αυτής.(ερώτηση από το σχολ. εγχειρίδιο στη σελίδα 206)

• Να αναφέρετε τους προβληματισμούς που διατυπώνονταν την εποχή του Αριστοτέλη για το χαρακτήρα, το περιεχόμενο και τους στόχους της παιδείας.

• Που οφείλεται ο προβληματισμός που υπήρχε την εποχή του Αριστοτέλη για το χαρακτήρα, το περιεχόμενο και τους στόχους της παιδείας;

• Ποιες απόψεις του Αριστοτέλη για τη διαμόρφωση του ηθικού χαρακτήρα του ανθρώπου διακρίνετε στο κείμενο;

• Ποια αντικείμενα διδάσκονταν οι νέοι της εποχής του Αριστοτέλη;

• Μελετώντας ο Αριστοτέλης τους προβληματισμούς που διατυπώνονταν την εποχή του σχετικά με το χαρακτήρα, το περιεχόμενο και τους στόχους της παιδείας κατέληξε σε κάποιες δικές του απόψεις πάνω σε αυτά ζητήματα. Ποιες είναι αυτές οι απόψεις;

 

• By Ρίτα Σουλάρη
• Έκθεση, Θεωρία Έκθεσης

Η συνοχή στην παράγραφο και στο κείμενο

Η συνοχή στην παράγραφο και συνολικά στο κείμενο είναι από τα βασικά υφολογικά πλεονεκτήματα ενός δοκιμίου ή ενός άρθρου. Θα χαρακτηρίζαμε ως συνοχή μιας παραγράφου ή ενός κειμένου τον τρόπο που οι περίοδοι συνδέονται μορφολογικά μεταξύ τους. Η συνοχή ενισχύει την υφολογική ομοιογένεια και ταυτόχρονα εξασφαλίζει την ομαλή ροή των ιδεών. Υπάρχουν συγκεκριμένοι τρόποι με τους οποίους επιτυγχάνεται. Είναι σημαντικό να μπορούμε να τους εντοπίσουμε. 

 

 

Η συνοχή στην παράγραφο με τη χρήση διαρθρωτικών λέξεων

Ο πλέον σαφής τρόπος με τον οποίο επιτυγχάνεται η συνοχή είναι με τη χρήση διαρθρωτικών λέξεων. Διαρθρωτικές ονομάζουμε τις λέξεις, οι οποίες τοποθετημένες σε καίριες θέσεις του γραπτού κειμένου βοηθούν να τονιστούν συγκεκριμένες νοηματικές σχέσεις ανάμεσα στις περιόδους ή ακόμα και ανάμεσα στις παραγράφους. Τέτοιες έννοιες μπορεί να είναι για παράδειγμα η επεξήγηση (δηλαδή, με άλλα λόγια), ή η εναντίωση (αντίθετα, ωστόσο). Είναι σημαντικό στα κείμενά μας να είμαστε προσεκτικοί στη χρήση των συνδετικών λέξεων ή φράσεων. Η κατάχρηση αυτών των λέξεων κουράζει τον αναγνώστη και εμποδίζει τη φυσική ροή του λόγου. Όταν χρησιμοποιούνται σωστά φωτίζουν τις νοηματικές σχέσεις κάτι που ενισχύει τη συνοχή του κειμένου και σε επίπεδο μορφής και σε επίπεδο περιεχομένου.

 

 

Ο ρόλος των αντωνυμιών

Η ετυμολογία της λέξεως “αντωνυμία” μας αποκαλύπτει ότι η χρησιμοποίησή τους έχει να κάνει με την αντικατάσταση ενός ονόματος, ώστε να αποφεύγεται η ασάφεια και η μονοτονία στο κείμενο. Όταν συναντήσουμε για παράδειγμα τη φράση “το ίδιο φαινόμενο επαναλαμβάνεται” έχουμε μια σαφή αναφορά σε κάτι που αναφέρθηκε πρωτύτερα στο κείμενο που διαβάζουμε. Με αυτόν τον τρόπο τονίζεται η σημαντικότητα της έννοιας και τα δύο σημεία στα οποία αναφέρθηκε αποκτούν μια εσωτερική συνοχή. 

 

 

Η επανάληψη λέξεως, φράσης ή έννοιας

Ένας ακόμα τρόπος με τον οποίο ενισχύεται η συνοχή ενός κειμένου ή μιας παραγράφου είναι και με την επανάληψη μιας λέξεως, μιας φράσης ή ακόμα και μιας έννοιας. Για παράδειγμα, μπορεί σε ένα κείμενο που πραγματεύεται ζητήματα σχετικά με την εκπαίδευση να συναντήσουμε τις λέξεις: παιδεία, εκπαίδευση, εκπαιδευτικό σύστημα, σχολείο. Σε αυτή την περίπτωση η κάθε λέξη έχει νοηματική συγγένεια με τις άλλες – θα λέγαμε ότι αναφέρεται στην ίδια έννοια, λίγο διαφορετικά δοσμένη – με αποτέλεσμα η συνοχή των γραφομένων να ενισχύεται.

 

 

Το ενιαίο ύφος

Βασικός τρόπος με τον οποίο το κείμενο συγκροτείται ως ενιαία οντότητα είναι και η διατήρηση του ενιαίου ύφους. Πέρα από τη συνοχή το ενιαίο ύφος σε ένα δοκίμιο πειθούς ή σε ένα άρθρο βοηθά ιδιαίτερα να ξετυλιχθεί η ροή των ιδεών. Τα συγκεκριμένα κειμενικά είδη πρέπει να χαρακτηρίζονται από σαφήνεια. Η προσοχή στη χρήση των ρηματικών προσώπων, η σωστή χρήση των τρόπων πειθούς και η διατήρηση στο μεγαλύτερο μέρος του κειμένου ενός ενιαίου ύφους βοηθούν τόσο στην έκφραση των ιδεών, όσο και στην επεξεργασία τους από τους αναγνώστες.

 

 

 

 

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Ο Αρχαϊκός Κόσμος, Όμηρος

Το προοίμιο της Ιλιάδας, μετάφραση και γλωσσικά σχόλια

Το προοίμιο της Ιλιάδας, όπως και αυτό της Οδύσσειας αποτελεί μέρος της εξεταστέας ύλης σε όλες τις Φιλοσοφικές σχολές. Η μελέτη των ποιητικών έργων της Αρχαϊκής περιόδου ξεκινά από αυτά.  Παραθέτουμε το αρχαίο κείμενο και τη μετάφρασή του με γλωσσικά σχόλια. Η γλώσσα του Ομήρου διαφέρει από αυτή της κλασικής περιόδου. Γενικότερα, θα λέγαμε ότι η επαφή με τα δημιουργήματα της επικής και της λυρικής ποίησης μας προσφέρει τη δυνατότητα να γνωρίσουμε έναν κόσμο μελωδικό και πολύβουο, εντελώς διαφορετικό από των κόσμο των ρητόρων της Αττικής περιόδου. Ας μη ξεχνάμε ότι τα χορικά της Αρχαίας Ελληνικής τραγωδίας βασίζονται σε αυτές τις μορφές της Ελληνικής γλώσσας.

 

 

Το Προοίμιο της Ιλιάδας

 

Μῆνιν ἄειδε, θεά, Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος
οὐλομένην, ἥ μυρί’ Ἀχαιοῖς ἄλγε’ ἔθηκε,
πολλάς δ’ ἰφθίμους ψυχάς Ἄϊδι προΐαψεν
ἡρώων, αὐτούς δέ ἑλώρια τεῦχε κύνεσσιν
οἰωνοῖσί τε πᾶσι, Διός δ’ ἐτελείετο βουλή,
ἐξ οὗ δή τά πρῶτα διαστήτην ἐρίσαντε
Ἀτρεΐδης τε ἄναξ ἀνδρῶν καί δῖος Ἀχιλλεύς

 

 

 

Μετάφραση

 

Θεά, την οργή ψάλλε του Αχιλλέα, του γιου του Πηλέα,

την καταραμένη, αυτή που μύριους πόνους στους Αχαιούς έδωσε

και έστειλε πολλές γενναίες ψυχές ηρώων πριν απ’την ώρα τους στον Άδη

και τα κορμιά τους τα άφησε να τα φάνε οι σκύλοι

και κάθε λογής όρνια. Του Δία η θέληση εκπληρωνόταν

από τη στιγμή που πρωτομάλωσαν και χώρισαν

ο γιος του Ατρέα, ο αρχηγός του στρατού και ο θείος Αχιλλέας

 

 

 

Γλωσσικές παρατηρήσεις στο προοίμιο της Ιλιάδας

 

μῆνιν: Πρόκειται για το ουσιαστικό μῆνις, το οποίο στη Δωρική διάλεκτο το συναντούμε ως μᾶνις. Στην Αιολική διάλεκτο εμφανίζεται ως μαῖνις, πιθανότατα κατ’επίδραση του ρήματος μαίνομαι. Το μεταφράζουμε ως οργή, θυμό, κακεντρέχεια. Χρησιμοποιείται επίσης, για να περιγράψει τον αδιάλλακτο θυμό, αυτόν που δεν περνάει.

ἄειδε: Πρόκειται γα το γ’ ενικό του ρήματος ἀείδω, το οποίο στην Αττική διάλεκτο το συναντούμε ως ᾄδω. Σημαίνει ψάλλω, τραγουδώ αλλά και επαινώ.

οὐλομένην: Πρόκειται για ποιητικό τύπο της μετοχής όλόμενος. Ο τύπος είναι αόριστος κι ανήκει στο ρήμα ὄλλυμαι. Συνήθως χρησιμοποιείται ως όνομα και δηλώνει τον καταστρεπτικό, τον ολέθριο, τον θανατηφόρο.

ἄλγεα: Πρόκειται για το ουσιαστικό ἄλγος, το οποίο δηλώνει τον σωματικό και ψυχικό πόνο, τη θλίψη, την ταλαιπωρία.

ἔθηκε: Πρόκειται για το γ’ ενικό της οριστικής του αορίστου β’του ρήματος τίθημι. 

ἰφθίμους: Το επίθετο ἴφθιμος σημαίνει ισχυρός, ρωμαλέος, δυνατός. Έχει διατυπωθεί η άποψη ότι το επίθετο προέρχεται από το επίρρημα ἶφι το οποίο σημαίνει γενναία, ισχυρά, δυνατά. Το επίρρημα αυτό το συναντούμε ως πρώτο συνθετικό στο όνομα Ἰφιγένεια. Ωστόσο, αυτή η ετυμολογία για το επίθετο ἴφθιμος δεν γίνεται αποδεκτή από όλους τους μελετητές.

προίαψεν: Πρόκειται για το γ’ ενικό της οριστικής αόριστου του ρήματος προιάπτω το οποίο σημαίνει στέλνω εμπρός, στέλνω κάποιον πριν την ώρα του. 

ἑλώρια: Το ἑλώριον  απαντάται και ως ἕλωρ και σημαίνει άγρα, λεία, όταν γίνεται αναφορά σε άταφα πτώματα, όπως στη συγκεκριμένη περίπτωση. Μπορούμε να δούμε την ετυμολογική συγγένεια με το απαρέμφατο του αορίστου β’ του αἱρῶ (ἑλεῖν).

οἰωνοῖσι: Το ουσιαστικό οἰωνός σημαίνει καταρχάς μεγάλο πτηνό, όρνεο. Με αυτή τη σμασία το συναντούμε και στο προοίμιο της Ιλιάδας. Φυσικά, υπάρχει και η μεταφορική σημασία του, το προιώνισμα, η προφητεία, βασισμένη στην πρακτική της οιωνοσκοπίας.

έτελείετο:  Πρόκειται για το γ’ ενικό του παρατατικού του ρήματος τελῶ που σημαίνει ολοκληρώνω, εκτελώ. Το ρήμα απέκτησε αργότερα ιδιαίτερη σημασία στην Αριστοτελική φιλοσοφία. 

διαστήτην: Πρόκειται για τον επικό τύπο του δυϊκού αριθμού του αορίστου β’του δίιστημι. Η μη επική μορφή είναι διεστήτην. Σημαίνει διαχωρίζω, στήνω χωριστά.

ἐρίσαντε: Πρόκειται για τη μετοχή αορίστου του ρήματος ἐρίζω, που σημαίνει φιλονικώ, μαλώνω. Έχουμε να κάνουμε με δυικό αριθμό, στο αρσενικό γένος.

δῖος: Το επίθετο σημαίνει κυριολεκτικά τον καταγόμενο από τον Δία. Σταδιακά, απέκτησε τη σημασία του θείος, υπέροχος, ισχυρός, άριστος. 

 

Στα μαθήματα του Φιλολογικού που απευθύνονται στους φοιτητές της Φιλοσοφικής αναλύουμε με τον ίδιο τρόπο όλα τα κείμενα της εξεταστέας ύλης. Επιπρόσθετα, προσφέρεται και η μετρική και η νοηματική ανάλυση.

• By Μάκης Τσελέντης
• Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία, Πλάτων

Σωκρατικό Προσωπείο στους Πλατωνικούς διαλόγους

Είναι δόκιμο να αναφερόμαστε σε Σωκρατικό Προσωπείο, όταν διαβάζουμε τα έργα του Πλάτωνα; Η εμβληματική μορφή του Σωκράτη εμφανίζεται με ιδιαίτερη ένταση στις σελίδες του Πλατωνικού έργου. Είναι ο πρωταγωνιστής στους περισσότερους από τους διαλόγους, οι οποίοι γράφτηκαν αφού πλέον ο ίδιος είχε πεθάνει.

 

 

Γιατί σώθηκαν οι Πλατωνικοί διάλογοι; 

 

Είναι χαρακτηριστικό ότι όλα τα έργα του Πλάτωνα σώθηκαν. Ο βασικός λόγος που ένα έργο της αρχαιότητας φτάνει στις μεταγενέστερες εποχές είναι ότι είχε πάντα αναγνώστες. Οι αναγνώστες είναι σε πολλές περιπτώσεις και αντιγραφείς.

Οι συγκεκριμένοι διάλογοι έχουν χαρακτηριστικά σχεδόν μοναδικά στην ιστορία τόσο της λογοτεχνίας, όσο και της φιλοσοφίας, κάτι που εξηγεί το γιατί διαβάζονται ανελλιπώς από την εποχή της έκδοσής τους. Θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν σχεδόν έργα θεατρικά. Μάλιστα, είναι αξιοσημείωτο ότι ο ίδιος ο Πλάτωνας δεν εμφανίζεται σε αυτά τα κείμενα. Είναι απών.

 

 

Ο διάλογος, μια τάση της εποχής

 

Ο Πλάτων δεν είναι ο μόνος που έγραψε διαλόγους. Σε αυτή τη μορφή γνωρίζουμε ότι έγραψαν και ο Αντισθένης, ο Φαίδων, ο Ευκλείδης, ο Αρίστιππος, ο Ξενοφών ακόμα και ο Αριστοτέλης σε κάποια πρώιμα κείμενά του. Ο Ξενοφών, μάλιστα, έγραψε διαλόγους με πρωταγωνιστή τον Σωκράτη. Εκεί παρατηρώντας τον τρόπο που συνδιαλέγεται ο κοινός δάσκαλος του Ξενοφώντα και του Πλάτωνα κατανοούμε πως η άποψη ότι σε πολλά σημεία των Πλατωνικών διαλόγων δεν εμφανίζεται το ιστορικό πρόσωπο του Σωκράτη αλλά ένα Σωκρατικό προσωπείο, το οποίο κρύβει τον ίδιο τον Πλάτωνα, είναι βάσιμη. Στο έργο του Ξενοφώντα συναντάμε έναν διαφορετικό Σωκράτη. Ο Γάλλος φιλόσοφος Michel Onfray δεν θα διστάσει να αποδώσει τον χαρακτηρισμό “Socrate platonisé”  αναφερόμενος στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται στους Πλατωνικούς διαλόγους.

 

 

 

Οι διάλογοι

 

Ο Πλάτων ξεκίνησε να γράφει μετά τον θάνατο του Σωκράτη. Μπορούμε να οριοθετήσουμε μια χρονική περίοδο, η οποία εκτείνεται περίπου από το 400 π.Χ. έως το 347 π.Χ. Άρα, το συγγραφικό του έργο καλύπτει ένα διάστημα πενήντα τριών ετών μέσα σε χρόνια ιδιαίτερα ταραγμένα και δύσκολα για την Αθήνα. Οι Νόμοι, ενδεχομένως γράφηκαν γύρω στο 350 π. Χ. Καταλαβαίνουμε ότι απέχουν σχεδόν 80 χρόνια από την εποχή που περιγράφουν.

Στους διαλόγους έχουμε συχνή εναλλαγή ευθέως και πλαγίου λόγου.Τα πρόσωπα των διαλόγων είναι κατά βάση πρόσωπα ιστορικά. Γνωρίζουμε την ύπαρξή τους και από άλλες πηγές. Υπάρχουν και πρόσωπα που έχουμε κάθε λόγο να θεωρήσουμε ότι είναι δημιουργήματα του ίδιου του Πλάτωνα. Πρόκειται βέβαια για μια μειοψηφία. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Τίμαιος.

 

 

 

 

Ο πρωταγωνιστής των διαλόγων

 

 

Ο Πλάτων στήνει το σκηνικό των διαλόγων του στην Αθήνα και μάλιστα στο τέλος του 5ου αιώνα. Ο λόγος είναι προφανής. Τότε έζησε ο δάσκαλός του. Στη συντριπτική πλειοψηφία των διαλόγων, πρωταγωνιστής είναι ο Σωκράτης. Απουσιάζει στο τελευταίο έργο του Πλάτωνα, τους Νόμους (σε κάθε περίπτωση ένα ιδιαίτερα σημαντικό κείμενο που θεωρείται και ως η πνευματική διαθήκη του φιλοσόφου). Στον Τίμαιο ο Σωκράτης παρευρίσκεται με τον ρόλο του παρατηρητή. Το ίδιο παρατηρούμε ότι συμβαίνει και στον Σοφιστή.

Ο Πλάτων στους διαλόγους του δημιουργεί κατά κάποιον τρόπο πολύ σημαντικά λογοτεχνικά έργα τα οποία χαρακτηρίζονται από το φιλοσοφικό εύρος τους. Αν συγκρίνουμε έναν Πλατωνικό διάλογο με έναν διάλογο του Ξενοφώντα είναι έκδηλη η διαφορά και στα δύο επίπεδα.

 

 

 

 

Το Σωκρατικό Προσωπείο

 

 

Αν παρατηρήσουμε τον τρόπο με τον οποίο ο Αριστοτέλης αναφέρεται στον Σωκράτη θα διαπιστώσουμε ότι μας εκθέτει τις απόψεις του, όπως κάνουμε και εμείς, όταν αναφερόμαστε σε κάποιον στοχαστή. Εντελώς διαφορετική είναι η προσέγγιση του Πλάτωνα. Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι ο Πλάτων κάνει τον Σωκράτη ήρωα ενός θεατρικού έργου.

Είναι ξεκάθαρο ότι ο Σωκράτης, όπως παρουσιάζεται από τον Πλάτωνα είναι και μυθιστορηματικό πρόσωπο. Χρησιμοποιώντας το Σωκρατικό προσωπείο ο Πλάτων επιλέγει να εκφράσει και τη δική του φιλοσοφία.

Οι ιστορικές πηγές που έχουμε δείχνουν ότι ο Σωκράτης δεν πίστευε ούτε στις Ιδέες, ούτε – κατ’ επέκταση – στη θεωρία των Ιδεών, ούτε και στη μετεμψύχωση και αθανασία της ψυχής. Και όμως, στους διαλόγους είναι ο φορέας και εισηγητής αυτών των αντιλήψεων. Με σχετική βεβαιότητα λοιπόν, μπορούμε να εικάσουμε ότι στα συγκεκριμένα αποσπάσματα ο Σωκράτης είναι το προσωπείο που χρησιμοποιεί ο μαθητής του για να αναπτύξει τις δικές του θέσεις και απόψεις.

 

 

Τα κείμενα για τον Πλάτωνα βασίζονται και στα διαδικτυακά μαθήματα του κυρίου Βασίλη Κάλφα, καθηγητή φιλοσοφίας  στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

 

 

 

 

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία, Πλάτων

Επιρροές στο Πλατωνικό έργο

Αναζητώντας τις επιρροές στο Πλατωνικό έργο επιχειρούμε να ανασυνθέσουμε ταυτόχρονα και μια μοναδική μορφή κοινωνίας. Ο τρόπος με τον οποίο εμφανίζεται η πόλις των Αθηνών σε ένα διάστημα περίπου 50 ετών είναι μοναδικός στην Παγκόσμια Ιστορία. Ο Πλάτων γεννήθηκε στην αρχή του Πελοποννησιακού πολέμου (428 -427 π.Χ.). Πρόκειται για έναν πόλεμο εξαιρετικά σκληρό και απάνθρωπο. Οι περιγραφές του Θουκυδίδη μας μεταφέρουν την ενδημική παντού βία. Και, ωστόσο, μέσα σε αυτά τα χρόνια συναντάμε τους μεγάλους τραγικούς, τον Σοφοκλή και τον Ευρυπίδη, φιλοσόφους του βεληνεκούς του Πρωταγόρα, τον Θουκυδίδη, τον ίδιο τον Πλάτωνα και τον Σωκράτη.

 

 

Πλάτωνας, πρώτος φιλόσοφος;

 

 

Το έργο του Πλάτωνα ασκεί ιδιαίτερη γοητεία. Κάθε εποχή ανακαλύπτει και ερμηνεύει διαφορετικά τα κείμενά του. Το σίγουρο είναι πως ο Πλάτωνας μπορεί να χαρακτηρισθεί ως ο πρώτος φιλόσοφος κατά μια έννοια κοντινή στην αντίληψη που έχουμε για τους φιλοσόφους, τουλάχιστον μέχρι την αρχή της Βιομηχανικής επανάστασης και το Διαφωτισμό.

Ο Πλάτων επιδιώκει μέσω της σκέψης του να καλύψει ένα φάσμα που περιλαμβάνει το σύνολο της γνώσης. Τον ενδιαφέρει ιδιαίτερα η κοινωνική συμπεριφορά στο πλαίσιο μιας γνωσιολογίας η οποία επιχειρεί να ερμηνεύσει και να ανάγει τις διαφορετικές εκδηλώσεις στη βάση μιας φιλοσοφίας που καλύπτει όλο το εύρος της ανθρώπινης ζωής.

 

 

 

Η διαλογική μορφή

 

Το έργο του Πλάτωνα χαρακτηρίζεται από λογοτεχνικές αρετές. Είναι κάπως ειρωνικό, αν σκεφτούμε την αρνητική θέση του για την ποίηση της εποχής του το γεγονός ότι στο έργο του συναντάμε σελίδες υψηλής λογοτεχνικής αξίας. Σε αυτό συντείνει η διαλογική μορφή των κειμένων. Η κλασική μορφή ενός Πλατωνικού διαλόγου φέρνει τον Σωκράτη να εκθέτει τα επιχειρήματά του – συνήθως έχοντας ως κατάληξη ένα ερώτημα – σε κάποιον συνομιλητή.

Ο ίδιος ο Πλάτωνας είναι απών από τους διαλόγους. Δίνει τον λόγο σε σοφιστές, ποιητές, πολιτικούς, επώνυμους Αθηναίους, όμως ο ίδιος είναι απών. Οι επιρροές στο Πλατωνικό έργο ανιχνεύονται αν παρατηρήσουμε προσεκτικά τους συνομιλητές του Σωκράτη. Ποιοι είναι, τι πρεσβεύουν, ποια θέση έχουν στην Αθηναϊκή κοινωνία της εποχής.

 

 

 

Η φαινομενική ευκολία της ανάγνωσης

 

Αρκετές φορές, εξαιτίας της λογοτεχνικότητας του Πλατωνικού έργου υπάρχει η τάση να θεωρούμε πως το κείμενο είναι εύκολο και τα μηνύματά του απόλυτα κατανοητά. Αυτό είναι κάτι που βιώνουμε σε κάποιες περιπτώσεις και με τους μαθητές μας κατά τη διδασκαλία του Πρωταγόρα. Ο εκπληκτικός μύθος με τον οποίο ο Πρωταγόρας ερμηνεύει συμβολικά την πορεία του ανθρώπινου γένους συνεπαίρνει στην ανάγνωση, με αποτέλεσμα να μας διαφεύγουν εκείνες οι ψηφίδες που κάνουν το κείμενο αμφίσημο και εν πολλοίς αντιφατικό.

Αυτό είναι χαρακτηριστικό της Πλατωνικής σκέψης εν γένει. Τελειώνοντας την ανάγνωση ενός διαλόγου, ο προσεκτικός αναγνώστης καταλήγει με ερωτήματα και αβεβαιότητα. Αυτό που μένει είναι το κάλεσμα σε περαιτέρω διερεύνηση.

 

 

 

Ο Πλατωνισμός στο πέρασμα του χρόνου

 

 

Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον και ενισχυτικό της προηγούμενης θέσης το να εξετάσουμε την πορεία των συνεχιστών της Ακαδημίας. Οι συνεχιστές του Πλάτωνα, σχολάρχες της Ακαδημίας οδηγήθηκαν σταδιακά στον σκεπτικισμό. Ουσιαστικά η θέση τους συμπυκνώθηκε στη θέση πως απόλυτη αλήθεια δεν υπάρχει. Δεν μπορεί παρά να νιώσουμε έκπληξη. Στα σχολικά εγχειρίδια μαθαίνουμε ότι ο Σωκράτης και κατ’ επέκταση ο Πλάτωνας πρεσβεύουν τη μία και μοναδική αλήθεια, σε αντίθεση με τους σοφιστές.

Οι σχολάρχες της Ακαδημίας κράτησαν από τον Πλάτωνα την αμφισβήτηση, τον έλεγχο των εννοιών. Και στον Νεοπλατωνισμό τα κείμενα μας μεταφέρουν μια μυστικιστική σχεδόν αύρα.

Το έργο λοιπόν είναι πολύσημο. Επιτρέπει διαφορετικές ερμηνείες και θεωρήσεις. Η αναζήτηση του Πλάτωνα και της σκέψης του είναι διαρκής.

 

 

 

Ποιες είναι οι βασικές επιρροές στο Πλατωνικό έργο;

 

 

Ο Πλάτων αρέσκεται και επιδιώκει τη διαφωνία. Τα έργα του δεν είναι τα έργα του μοναχικού φιλοσόφου. Ο δάσκαλός του και βασικό πρόσωπο των διαλόγων, ο Σωκράτης είναι κοινωνικός στοχαστής. Αρέσκεται να τριγυρνά στην πόλη των Αθηνών και να συνδιαλέγεται.

Η πρώτη επιρροή, λοιπόν και ίσως η βασικότερη είναι η πνευματική ατμόσφαιρα της πόλης των Αθηνών. Πιο συγκεκριμένα, ο κύκλος του Σωκράτη. Εδώ, οφείλουμε να εντάξουμε τη σοφιστική κίνηση. Για τους σύγχρονους του Σωκράτη, ο δάσκαλος του Πλάτωνα ανήκε και αυτός σε μεγάλο βαθμό στη σοφιστική.

Τα θέματα με τα οποία καταπιάνονται τόσο ο Σωκράτης, όσο και οι σοφιστές είναι κοινά. Θα μπορούσαμε να τα συνοψίσουμε στην παρακάτω φράση: Πως οι πολίτες μπορούν να ζήσουν σε ένα σύστημα πρωτόγνωρο και πολύπλοκο με τα μέτρα της εποχής; Φυσικά, αναφερόμαστε στο σύστημα της άμεσης δημοκρατίας.

Ο Σωκράτης δε συνομιλεί μόνο με φιλοσόφους. Στον κύκλο του υπάρχουν και σημαντικοί πολιτικοί. Χαρακτηριστικά μπορούμε να αναφέρουμε τον Αλκιβιάδη, τον Κριτία, τον Χαρμίδη, τον Λάχη, τον Νικία. Στην Πολιτεία θα εμφανιστεί ο μέτοικος Κέφαλος και στο Συμπόσιο θα συναντήσουμε τον κωμικό ποιητή Αριστοφάνη και τον τραγικό ποιητή Αγάθωνα.

 

 

 

Τι επιδιώκει με την παρουσία των συνομιλητών

 

Είναι εύλογο να υποθέσουμε ότι για τον Πλάτωνα η φιλοσοφία είναι κατ’ αρχάς κοινωνικό φαινόμενο. Μέσα από την παρουσίαση τόσο διαφορετικών μεταξύ τους συνομιλητών επιδιώκει να εξερευνήσει τη σχέση της φιλοσοφίας με την πολιτική ζωή, την ποίηση αλλά και τη νέα τέχνη που αναφύεται, αυτή της ρητορικής.

Ο Πλάτων, λοιπόν, ανήκει στην ευρύτερη ιστορία της σκέψης και όχι μόνο της φιλοσοφίας. Ζει σε μια κοινωνία λόγου. Αυτή είναι κατά βάση η Αθήνα τον 5ο αιώνα. Εαν ο πολίτης δεν μπορεί να εκφέρει λόγο, να εκφραστεί, να συνδιαλεχθεί με τους άλλους πολίτες, θεωρείται και είναι υποδεέστερος.

Οι ζυμώσεις των ιδεών λαμβάνουν χώρα στην Εκκλησία του Δήμου. Για τους νέους εκείνης της εποχής αυτή είναι η βασική πηγή που διαμορφώνει μαζί με την Τραγωδία τις πολιτικές και φιλοσοφικές τους αντιλήψεις.

Ο Πλάτων αναζητά στο έργο του αυτούς που επηρεάζουν τη σκέψη των ανθρώπων της εποχής του. Οι παλαιότεροι φιλόσοφοι τον απασχολούν λιγότερο. Η πνευματική και κοινωνική ζωή της πόλης των Αθηνών διαποτίζει το έργο του.

 

 

Για τη συγγραφή του κειμένου, σχετικά με τις επιρροές στο Πλατωνικό έργο έχουμε αντλήσει υλικό και από τα διαδικτυακά μαθήματα του κυρίου Βασίλη Κάλφα, ο οποίος είναι καθηγητής φιλοσοφίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

• By Μάκης Τσελέντης
• Αριστοτέλης, Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία

Τα δύο εὖ της ευτυχίας – Εισαγωγή στα Ηθικά Νικομάχεια

Την Τετάρτη 26 Σεπτεμβρίου θα μεταβούμε στο ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη στον Πειραιά για να παρακολουθήσουμε την παρουσίαση του βιβλίου του Παύλου Κόντου:

” Τα δύο εὖ της ευτυχίας – Εισαγωγή στα Ηθικά Νικομάχεια “.

 

 

 

 

 

Τα Ηθικά Νικομάχεια 

 

Το έργο του Αριστοτέλη είναι πάντα επίκαιρο. Θα λέγαμε ότι σήμερα ζώντας σε κοινωνίες πολυδυναμικές, στις οποίες οι αλλαγές έρχονται με ρυθμούς που αδυνατούμε να βιώσουμε και να επεξεργαστούμε σε ικανοποιητικό βαθμό, τα Ηθικά Νικομάχεια μας προσφέρουν κάποιες σταθερές για την οικοδόμηση και της δικής πορείας.

Από τα κείμενα που συναντούν οι μαθητές μας στη Γ’ Ανθρωπιστική θεωρούμε πως είναι αυτό, το οποίο μπορεί να κεντρίσει περισσότερο και το προσωπικό τους ενδιαφέρον, καθώς εστιάζει στην πορεία του ατόμου προς την ολοκλήρωσή του.

 

 

 

Η πρωτοτυπία του βιβλίου

 

Όπως διαβάζουμε και στην αναγγελία της εκδήλωσης, το βιβλίο έχει τη μορφή ενός οδοιπορικού. Οδοιπόρος είναι ο αναγνώστης, ο οποίος καλείται σταδιακά να αποκωδικοποιήσει το Αριστοτελικό κείμενο. Ο Παύλος Κόντος επιχειρεί να μας βοηθήσει σε αυτή την πορεία παραθέτοντας παραδείγματα παρμένα από την καθημερινή ζωή. Μπορούμε να παρακολουθήσουμε την εκτύλιξη της σκέψης του μεγάλου φιλοσόφου χωρίς να υπάρχει η ανάγκη να ανατρέξουμε σε εξειδικευμένη φιλοσοφική ορολογία.

Εξάλλου, ένα από τα χαρακτηριστικά της Αριστοτελικής σκέψης είναι ότι μπορεί να βρει εφαρμογή και στις πιο απλές καθημερινές εκδηλώσεις της καθημερινής μας ζωής. Διαβάζοντας κανείς τα Ηθικά Νικομάχεια έρχεται συχνά στο σημείο, όπου αισθάνεται πως μπορεί να συνδυάσει τη γνώση που του προσφέρει το κείμενο με αλλαγές στη δική του προσωπική ζωή.

 

 

Τα δύο εὖ της ευτυχίας

 

Η διδακτική μας εμπειρία με τους μαθητές που ανακαλύπτουν το Αριστοτελικό κείμενο επιβεβαιώνει τον τίτλο του βιβλίου. Η ευδαιμονία ως τελικός σκοπός στη φιλοσοφία του Αριστοτέλη δεν είναι κάτι το αφηρημένο, μια ακόμα φιλοσοφική έννοια που δε μας αφορά. Αντίθετα, αφορά τον καθένα μας. Το βιβλίο, επομένως, είναι και ένα κάλεσμα σε όλους εμάς να προσδιορίσουμε την έννοια της ευτυχισμένης ζωής, έχοντας ως σημείο αναφοράς τη δική μας ζωή.

Το βιβλίο ξεκινά παρουσιάζοντας μια ιστορία με πρωταγωνιστές τον Αριστοτέλη και το γιο του Νικόμαχο. Στο τέλος του βιβλίου θα συναντήσουμε την ίδια ιστορία μέσα σε δύο πίνακες του Ρέμπραντ.

 

 

Για το βιβλίο θα μιλήσουν οι:

Κωνσταντίνος Στάικος, αρχιτέκτων, ιστορικός του βιβλίου
Ελένη Περδικούρη, επικ. καθηγήτρια, τμήμα Φιλοσοφίας, Παν/μιο Πατρών
Παύλος Κόντος, καθηγητής, τμήμα Φιλοσοφίας, Παν/μιο Πατρών, συγγραφέας του βιβλίου