• By Μάκης Τσελέντης
• Αρχαία Ελληνικά, Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία, Πλάτων

Η ζωή του Πλάτωνα – βιογραφικά στοιχεία

Βιογραφικά στοιχεία για τη ζωή του Πλάτωνα δεν είναι πάντοτε εύκολο να βρούμε. Ο ίδιος φροντίζει στους περίφημους διαλόγους του να αποσιωπά οτιδήποτε θα μπορούσε να μας δώσει πληροφορίες για το άτομό του. Εξαίρεση αποτελεί το έργο του Απολογία, το οποίο αναφέρεται στη δίκη του δασκάλου του. Εκεί το όνομά του εμφανίζεται. Είναι ένας από τους φίλους -μαθητές του Σωκράτη που τον προτρέπουν να ζητήσει την αύξηση του προστίμου από μια σε τριάντα μνες. Μάλιστα, ήταν πρόθυμος να εγγυηθεί για την αποπληρωμή του προστίμου. Το όνομά του αναφέρεται και μια ακόμα φορά στον διάλογο Φαίδων ( (Φαίδων, 59b10). Εκεί αναφέρεται πως μια ασθένεια ήταν η αιτία που τον κράτησε μακριά από τις τελευταίες στιγμές του δασκάλου του.

 

 

 

Η έβδομη επιστολή

 

Ή πιο σημαντική πηγή για τη ζωή του Πλάτωνα θεωρείται πως είναι η περίφημη έβδομη επιστολή. Ο γηραιός πλέον Πλάτων κάνει έναν απολογισμό των ταξιδιών του στη Σικελία και μας δίνει επιπλέον στοιχεία για τη ζωή του. Η γνησιότητα των επιστολών αμφισβητήθηκε έντονα. Σήμερα, ωστόσο, η έρευνα δέχεται ότι η έκτη, η έβδομη και η όγδοη επιστολή είναι κατά πάσα πιθανότητα γνήσιες. Μπορούμε λοιπόν με ασφάλεια να θεωρήσουμε τις πληροφορίες της έβδομης επιστολής ως αξιόπιστες.

 

 

 

Οι αρχαίοι βιογράφοι

 

Όπως και για τους περισσότερους αρχαίους διανοητές λαμβάνουμε πληροφορίες και από αρχαίους βιογράφους. Ο Απουλήιος με το έργο του (De Platone e dogmate eius  2ος αι. μ. Χ), ο Διογένης Λαέρτιος (Βίοι καὶ γνῶμαι τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ εὐδοκιμησάντων, 3ος αι. μ. Χ.), και ο Ολυμπιόδωρος (Βίος Πλάτωνος, 6ος αι. μ.Χ.) μας προσφέρουν χρήσιμες πληροφορίες για τη ζωή του.

 

 

 

Η ζωή του Πλάτωνα – Γέννηση και καταγωγή

 

Διδάσκοντας το μάθημα του Φιλοσοφικού Λόγου στη Γ’Λυκείου έχουμε διαπιστώσει πόσο σημαντικό είναι για τη μαθήτρια και τον μαθητή να έχουν μια – όσο το δυνατόν – ξεκάθαρη εικόνα για τη χρονική αλληλουχία που χαρακτηρίζει τους διανοητές με τους οποίους καλούνται να έχουν μια επαφή με το έργο τους. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η σχέση του Σωκράτη με τον Πλάτωνα. Πόσο κοντά είναι αυτοί οι δύο, ποιος γράφει, ποιος μιλά πραγματικά, ποιου η κοσμοθεωρία αναφαίνεται μέσα από τα λεγόμενα του Σωκράτη.

 

Ας ξεκινήσουμε λοιπόν, από τις βασικές πληροφορίες για τη ζωή του Πλάτωνα, του μαθητή του Σωκράτη.

 

Ο Αλεξανδρινός χρονολόγος Ερατοσθένης παραδίδει ότι ο Πλάτων γεννήθηκε ανάμεσα στο 428 και το 427 π.Χ. Η πληροφορία θεωρείται έγκυρη. Η χρονολογία αυτή είναι σημαντική, καθώς ο Πλάτων γεννιέται κατά τη διάρκεια του τέταρτου έτους του Πελοποννησιακού πολέμου, ένα χρόνο μετά τον θάνατο του Περικλή. Δεν έζησε επομένως την ακμή της Αθήνας. Η καταγωγή του ήταν αριστοκρατική. Από ένα ποίημα που αναφέρεται στην Πολιτεία και απευθύνεται στους αδελφούς του, Γλαύκωνα και Αδείμαντο, πληροφορούμαστε ότι ο πατέρας του ήταν ο Αρίστων, ευγενούς καταγωγής (368a4).

Ο Αρίστων ήταν γιος του Αριστοκλή και η μητέρα η Περικτιόνη ήταν κόρη του Γλαύκωνα. Η μητέρα του, η οποία ήταν αδερφή του Χαρμίδη, ενός από τους Τριάκοντα τύραννους και ανιψιά του Κριτία, επίσης μέλος των Τριάκοντα, είχε καταγωγή από το γένος του νομοθέτη Σόλωνος. Αν παρατηρήσουμε τα ονόματα των προγόνων βλέπουμε ότι αυτή η αριστοκρατική καταγωγή τονίζεται ιδιαίτερα. Ο Πλάτων ήταν ο μικρότερος γιος, πολλά χρόνια μικρότερος από τα αδέρφια του Αδείμαντο, Γλαύκωνα και Ποτώνη. Η Ποτώνη έγινε η μητέρα του ανιψιού του Σπεύσιππου, ο οποίος ήταν διάδοχός του στη διεύθυνση της σχολής. (Ας σημειώσουμε εδώ, ότι ήταν συνήθης η πρακτική της κληρονομικής μεταβίβασης στην αρχαία Αθήνα). Ο Πλάτων πέθανε μεταξύ 348 και 347, στην ηλικία των ογδόντα ή ογδόντα ενός χρόνων.

 

 

 

Τα ενδιαφέροντα του νεαρού Πλάτωνα

 

 

Υπάρχουν διάφορες ανεκδοτολογικές διηγήσεις για τα ενδιαφέροντα που ανέπτυξε ο Πλάτων πριν τεθεί κάτω από την επιρροή του Σωκράτη. Αναφέρεται πως ασκούνταν στις πολεμικές τέχνες και ταυτόχρονα ότι σπούδασε ζωγραφική. Η πιο ενδιαφέρουσα από αυτές τις πληροφορίες αφορά τη νεανική του ενασχόληση με την ποίηση.

Ο Διογένης ο Λαέρτιος μεταφέρει ως πηγή του, για την υπόθεση ότι ο Πλάτων έγραψε διθυράμβους, λυρική ποίηση και τραγωδία, τον Δικαίαρχο της Μεσσήνης, ένα μαθητή του Αριστοτέλη («καθὰ καὶ Δικαίαρχος ἐν πρώτῳ Περὶ βίων, καὶ γραφικῆς ἐπιμεληθῆναι καὶ ποιήματα γράψαι, πρῶτον μὲν διθυράμβους, ἔπειτα καὶ μέλη καὶ τραγῳδίας», D. L. 3.4-3.5)

Οι αρχαίες μαρτυρίες για την ενασχόληση του Πλάτωνα με την ποίηση – και μάλιστα τη συγγραφή τραγωδιών -είναι πολλές. Φυσικά, και εμείς που διαβάζουμε τα κείμενά του παρατηρούμε εύκολα τη λογοτεχνική τους αξία.

Θα πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί, ωστόσο, στο κατά πόσο ο Πλάτωνας όντως έγραψε λογοτεχνικά έργα. Η έρευνα δεν επιβεβαιώνει κάτι τέτοιο, τουλάχιστον ως σήμερα. Επίσης, πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι υπήρχε και στην αρχαία εποχή μια μυθολογία όσον αφορά τον Πλάτωνα και τη σχέση του με την ποίηση.

Στην προσπάθεια να εξαρθεί η σχέση του Πλάτωνα με τον Σωκράτη είναι πιθανόν να οφείλονται και οι διάφορες αφηγήσεις σύμφωνα με τις οποίες ο φιλόσοφος έκαψε τα ποιήματά του πριν στραφεί στη φιλοσοφία.

 

 

 

 

Η γνωριμία με τον Σωκράτη

 

 

Κατά μια άποψη Ο Πλάτων γνώρισε τον Σωκράτη σε ηλικία 20 ετών και έμεινε κοντά του μέχρι τον θάνατό του  (399 π.Χ.) . Μετά τον θάνατο του δασκάλου του ο Πλάτων παρέμεινε στην Αθήνα για περίπου τρία χρόνια ακόμα  και στη συνέχεια θα κατέφυγε στα Μέγαρα, κοντά στον συμμαθητή του Ευκλείδη. Όταν επέστρεψε στην Αθήνα, συνέγραψε μεγάλο μέρος του έργου του.

Έχει διατυπωθεί η άποψη ότι στη συνέχεια ταξίδεψε στην Αίγυπτο και στην Κυρήνη. Στις θεωρούμενες αυθεντικές επιστολές του δεν έχουμε κάποια σχετική αναφορά. Διαβάζοντας τους Νόμους – το πλέον ολοκληρωμένο και ώριμο έργο του Πλάτωνα – θα διαπιστώσουμε ότι υπάρχουν αναφορές στην Αιγυπτιακή τέχνη. Σε κάθε περίπτωση όμως, τα ταξίδια για τα οποία μπορούμε να είμαστε βέβαιοι είναι αυτά που πραγματοποίησε στη Σικελία και την Κάτω Ιταλία.

 

 

 

 

Το πρώτο ταξίδι στη Σικελία

 

Στην ανατολική ακτή της Σικελίας θα γνωρίσει τον βασιλιά Διονύσιο τον Πρεσβύτερο και τον γαμπρό του Δίωνα με τον οποίο συνδέθηκε φιλικά. Το ταξίδι αυτό ήταν ιδιαίτερα σημαντικό για τον Πλάτωνα. Καταρχάς, ήρθε σε επαφή με τον Πυθαγορισμό. Το έργο του Πλάτωνα είναι βαθύτατα επηρεασμένο από τη φιλοσοφία των Πυθαγορείων. Αρκεί να αναλογιστούμε την πίστη στην αθανασία της ψυχής αλλά και τον δυισμό που χαρακτηρίζει τόσο τους Πυθαγόρειους, όσο και τον Πλάτωνα.

Ο Πλάτων, αφελώς ακολούθησε την προτροπή του Δίωνα και προσπάθησε να μυήσει τον Διονύσιο στην πολιτική φιλοσοφία και αρετή. Σύντομα ο Διονύσιος θεώρησε τον Πλάτωνα ως ταραχοποιό στοιχείο, ύποπτο για υποκίνηση συνωμοσίας. Ο φιλόσοφος εκδιώχθηκε από τη Σικελία με προορισμό την Αίγινα, όπου οδηγήθηκε σε σκλαβοπάζαρο. Είχε την τύχη να βρίσκεται εκεί ο Κυρηναίος φίλος του Αννίκερις που εξαγόρασε την ελευθερία του.

 

 

 

 

Η ίδρυση της Ακαδημίας

 

Όταν επέστρεψε στην Αθήνα ίδρυσε τη φιλοσοφική σχολή του, την Ακαδημία (γύρω στο 387 π. Χ.) Η Ακαδημία βρισκόταν γύρω στο ενάμιση χιλιόμετρο από το Δίπυλο. Το όνομά της περιοχής ήταν Ακαδήμεια. Ο τοπικός ήρωας -προστάτης της περιοχής λεγόταν Ακάδημος ή Εκάδημος. Τα μαθήματα που διδάσκονταν στη σχολή πρέπει να είχαν συνάφεια με τα αντίστοιχα μαθήματα που συναντάμε στην Πολιτεία. Θα πρέπει να θεωρήσουμε βέβαιο ότι σπουδαία θέση στο πρόγραμμα σπουδών είχαν τα μαθηματικά (στερεομετρία) και φυσικά η σπουδή και η εξάσκηση της Διαλεκτικής.

 

 

 

 

Το δεύτερο και το τρίτο ταξίδι στη Σικελία

 

Το 367 π. Χ. ο Διονύσιος Β ́ ο νεότερος διαδέχτηκε τον Διονύσιο Α ́ στην εξουσία. Ο Δίωνας έπεισε τον νέο άρχοντα να προσκαλέσει τον Πλάτωνα στην αυλή του. Ο Πλάτων ταξίδεψε στις Συρακούσες το 366 π. Χ., πιστεύοντας ότι αυτή τη φορά θα μπορούσε να επηρεάσει τον διάδοχο του Διονυσίου Α’ προς την κατεύθυνση ενός φιλοσοφημένου πολιτικού ηγέτη. Σίγουρα, σε αυτό συνετέλεσε και η βαθιά απογοήτευση που ένοιωθε με την πολιτική κατάσταση της Αθήνας. Και αυτή τη φορά, όμως, βρέθηκε στο επίκεντρο πολιτικών συγκρούσεων. Ο Δίων εξορίσθηκε και ο Πλάτων παρέμεινε στην αυλή του Διονύσιου τυπικά ως φιλοξενούμενος και στην πραγματικότητα ως αιχμάλωτος μέχρι το 365 π. Χ.

Ο φιλόσοφος θα κατορθώσει να φύγει με μεγάλη δυσκολία από την αυλή του Διονυσίου Β᾿. Θα επιστρέψει και μια τρίτη φορά  στην αυλή των Συρακουσών το 362 π.Χ. Είχε προηγηθεί η συμφιλίωση του Δίωνα με τον Διονύσιο. Νέες προστριβές στις οποίες αναμείχθηκαν και Ακαδημεικοί σημάδεψαν και αυτό το ταξίδι του Πλάτωνα.

Ο φιλόσοφος βαθιά απογοητευμένος εγκατέλειψε για τελευταία φορά τις Συρακούσες το 361 π.Χ. . Επέστρεψε στην Αθήνα, όπου και έμεινε μέχρι τον θάνατό του.

 

 

 

Πηγές

 

Για τη σύνταξη αυτού του κειμένου αντλήσαμε πληροφορίες και από την εξαιρετική μελέτη της Γαλάτειας Καπράλου:

“Οι αντιλήψεις του Πλάτωνα στην Πολιτεία για την τέχνη και η προσέγγιση τους από την αγγλοσαξωνική βιβλιογραφία”.

Πρόκειται για το διδακτορικό της συγγραφέως.

 

 

 

 

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Έκθεση, Προτεινόμενα κριτήρια έκθεσης, Σημειώσεις για την Έκθεση

Για τους νέους – Προτεινόμενο θέμα Έκθεσης

Στο δοκίμιο “Για τους νέους”, ο Μανώλης Ανδρόνικος επιχειρεί να προσεγγίσει τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι μεγαλύτερης γενιάς συνηθίζουν να σκιαγραφούν τους νέους. Παρότι το κείμενο έχει γραφεί πολλά χρόνια πριν ( το 1967 ) είναι επίκαιρο στο εξής σημείο: Οι άνθρωποι λειτουργούμε με στερεότυπα, κάτι το οποίο είναι σε έναν βαθμό φυσιολογικό. Το πρόβλημα και σε κοινωνικό και σε ατομικό επίπεδο ξεκινά, όταν δεν έχουμε επίγνωση αυτής της πραγματικότητας και πιστεύουμε ότι αυτές οι απόλυτες θέσεις είναι και αληθείς.

Στο μάθημα της Έκθεσης μαθαίνουμε ότι η ανεκτικότητα και η αποδοχή της ετερότητας είναι οι βάσεις κάθε διαλόγου και κάθε ουσιαστικής κοινωνικής εξέλιξης. Η τυφλή αποδοχή στερεοτυπικών διαχωρισμών και ομαδοποιήσεων είναι η ρίζα της κοινωνικής παθογένειας. Ο Ανδρόνικος με αφοπλιστική ειλικρίνεια καταθέτει τον προβληματισμό του και καλεί τον αναγνώστη να συμμετάσχει σ’αυτόν. Δε δίνει απαντήσεις απόλυτες, μας καλεί να αποφύγουμε την προχειρότητα και την ευκολία να αποδώσουμε χαρακτηρισμούς, μας ζητά να αναγνωρίσουμε την πολυπλοκότητα και το βάθος αυτής της σκιαγράφησης.

Το δοκίμιο έχει συμπεριληφθεί και στον τόμο με τα προτεινόμενα δοκίμια του Υπουργείου Παιδείας της Κύπρου. Πρόκειται για μια εξαιρετική συλλογή κειμένων τα οποία σταδιακά θα παρουσιάσουμε, προσεγγίζοντάς τα από μια διαφορετική οπτική γωνιά. Στο τέλος των κειμένων παραθέτουμε τις προτεινόμενες ασκήσεις του Φιλολογικού για το κάθε κείμενο. Μπορείτε να επικοινωνείτε μαζί μας για τυχόν απορίες και τις απαντήσεις σας.

 

Στη συνέχεια, παρατίθεται το δοκίμιο του Μανώλη Ανδρόνικου “Για τους νέους”.

 

 

 

 

Για τους νέους

 

 

[…] Το πρόβλημα μένει πάντα ανοιχτό: τι ζητούν σήμερα οι νέοι και τι μπορούμε να τους προσφέρουμε, όσοι έχουμε πια φτάσει στην ώριμη ηλικία; Είμαι δάσκαλος χρόνια πολλά και έχω, νομίζω, δικαίωμα να πω, για μια ακόμη φορά, τη γνώμη μου. Αφετηρία μου η σοφή ρήση του Σπινόζα πως πρέπει να κατανοούμε και όχι να κατηγορούμε ή να περιγελούμε.

Είναι καιρός που μια μεγάλη μερίδα από τους πιο τίμιους και άξιους ανθρώπους αισθάνονται υπόλογοι απέναντι στους νέους. Ένα βαθύτατο «πλέγμα ενοχής» καθορίζει τη στάση τους και τη σκέψη τους απέναντι στη νέα γενιά με την ορμητική αγνότητα και την επαναστατική ειλικρίνεια. Απέναντι στη μακάρια ικανοποίηση του «κατεστημένου» που μυκτηρίζει την ασυδοσία και την ασέβεια των νέων, στέκονται οι άνθρωποι αυτοί με «συντριβή και ταπεινοσύνη», με την πιο σκληρή διάθεση αυτοκριτικής, έτοιμοι να υπερθεματίσουν στα «κατηγορώ» της νέας γενιάς, πρόθυμοι να δικαιολογήσουν και να δικαιώσουν κάθε πράξη της, κάθε λόγο της, κάθε παρεκτροπή της, ακόμη και πράξεις που μπορεί να είναι εγκληματικές. Για όλα αυτά είμαστε υπεύθυνοι εμείς, λένε, οι νέοι αντιδρούν, με όποιο τρόπο μπορούν, σε μια κοινωνία που δεν τους πρόσφερε παρά την υποκρισία και την απάτη, τη βία και τον πόλεμο, τη θεοποίηση του άνομου συμφέροντος.

Φοβούμαι πως και οι κατήγοροι και οι συνήγοροι των νέων αντικρίζουν με πολλή ευκολία το πρόβλημα και κατορθώνουν να απαλλαγούν απ’ αυτό χωρίς μεγάλο κόπο. Είτε ρίξουμε την ευθύνη στους νέους είτε τους απαλλάξουμε ολότελα από κάθε ευθύνη, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: δεν αισθανόμαστε την ανάγκη να τους αντιμετωπίσουμε και να τους βοηθήσουμε. Όταν εκμηδενίσουμε τον ένα από τους δύο παράγοντες, τους νέους ή τους ώριμους, παύει να υπάρχει πρόβλημα συνεργασίας των δύο, συναγωνισμού ή όπως αλλιώς θέλουμε να το ονομάσουμε. Αυτό σημαίνει φυγομαχία και αδιαφορία για τους νέους και όχι ενδιαφέρον και κατανόηση, έστω και αν η στάση αυτών που τους δικαιώνουν απόλυτα ξεκινά από αληθινή αγάπη προς αυτούς.

Πρώτα πρώτα το σχήμα «νέος ώριμος» είναι παραπλανητικό. Ύστερα είναι αμφίβολο αν μπορούμε να συλλάβουμε με πληρότητα, ακρίβεια και διαύγεια τη στάση των νέων, τα αιτήματά τους και τις αντιδράσεις τους. Είμαι σχεδόν βέβαιος πως σ’ αυτό το σημείο δεν μπορούν να μας βοηθήσουν ούτε οι ίδιοι οι νέοι, που αναζητούν τον κόσμο και τον εαυτό τους, όντας γεμάτοι ερωτηματικά και απορίες. Ένα είναι βέβαιο, ο νέος άνθρωπος είναι έτοιμος να ριχτεί στη ζωή με τόλμη και ειλικρίνεια, με γενναιότητα και καθαρές προθέσεις. Συχνά φανταζόμαστε πως οι νέοι είναι ρομαντικοί, ονειροπαρμένοι, απροσγείωτοι. Αν δεν κάνω λάθος, η κρίση οφείλεται σε δική μας παρεξήγηση, σε κακή εκτίμηση των εκδηλώσεών τους. Οι νέοι έχουν, νομίζω, ένα δικό τους ρεαλισμό, κάποτε ωμό και επικίνδυνο, πάντοτε όμως αδιάβρωτο από τις καταχθόνιες διεργασίες της κοινωνικής ιδεολογίας. Οδεύουν ωστόσο με γρήγορο βηματισμό στο δρόμο που θα τους οδηγήσει στην κοινωνία των «ώριμων», στο χώρο όπου ο ανθρώπινος πολιτισμός έχει δημιουργήσει τα θαυμάσια τέρατα που μας συντηρούν και μας πανικοβάλλουν. Η απόλυτη άρνηση του ανθρώπινου πολιτισμού και η επιστροφή στη «φυσική» ζωή αποτελεί απλοϊκή, εύκολη και απραγματοποίητη λύση. Ακόμα και οι «χίπυς», στην πιο ακραία περίπτωση, εγκαταλείποντας την ανθρώπινη κοινωνία έπαιρναν μαζί τους πολλές από τις καταχτήσεις της, περιορίζομαι να αναφέρω μια μονάχα, την κιθάρα. Είτε το θέλουμε είτε όχι είμαστε υποχρεωμένοι να ζήσουμε – και θα είναι υποχρεωμένα και τα παιδιά μας και τα παιδιά των παιδιών μας να ζήσουν σ’ αυτό τον κόσμο, που τον συγκροτούν και τα μηχανικά και τα ανθρώπινα «τέρατα», με όλες τις αρετές και τις κακίες τους. Τίποτε δε θα κερδίσουν αυτά τα παιδιά από τη δική μας εμπειρία μέσα στον κόσμο, όπου θα ζήσουν;

Προτού δώσω εγώ την απόκριση την έχουν δώσει, τη δίνουν κάθε μέρα οι ίδιοι οι νέοι, που διαβάζουν άπληστα, που πηγαίνουν στο θέατρο, που παρακολουθούν ομιλίες. Τι αναζητούν στα βιβλία και στα θεάματα και στα ακροάματα οι νέοι, αν όχι την εμπειρία των παλαιοτέρων, που τους αναγνωρίζουν τη σοφία και τη γνώση της πλουσιότερης εμπειρίας; Αυτή τη γνώση μπορούν να τους τη μεταδώσουν όχι μονάχα οι τεχνίτες και οι σοφοί, αλλά ο καθένας από μας, ο πατέρας, ο φίλος, ο δάσκαλος, με μια προϋπόθεση, καίρια και αποφασιστική: την ειλικρίνεια. Αν ανοίξουμε στα παιδιά την καρδιά μας και τους αποκαλύψουμε γυμνή την αλήθεια για όσα γνωρίσαμε στη ζωή, τις χαρές και τις πίκρες μας, τις καταχτήσεις μας και τις απογοητεύσεις μας, τα όνειρά μας και τα επιτεύγματά μας, τα χτυπήματα και τις πληγές, αλλά και τις πονηριές μας και τις ατιμίες μας, τις αδυναμίες και τις μικρότητες έναν απολογισμό τίμιο και θαρραλέο, όπου χωρίς καμιά λογοκρισία να έχουν αναγραφεί και οι αρετές και οι κακίες μας και τα φωτεινά και τα σκοτεινά σημεία της δράσης μας.

Μια τέτοια εικόνα μπορούμε να δώσουμε όλοι, όμως οι τεχνίτες του λόγου έχουν την ικανότητα, και την υποχρέωση, να μεταφέρουν στους νέους συμπυκνωμένες και ανάγλυφες τις εμπειρίες μας όλες, και των απλών ανθρώπων και των σοφών και των ισχυρών και των αδύναμων και των βασανισμένων και των ευτυχισμένων. Πέρα από τις φιλολογικές και καλλιτεχνικές αναζητήσεις, τις νόμιμες και τις πλαστές, ο λογοτέχνης οφείλει να ανασυνθέσει με αυταπάρνηση και ειλικρίνεια τη μορφή του κόσμου που γνώρισε. Αν με την έμφυτη ικανότητα και την άσκηση κατορθώσει να δώσει στους νέους τα αληθινά προβλήματα που αντιμετώπισε η δική του γενιά, απογυμνωμένα από τις συμβατικές επικαλύψεις και τα εφήμερα πυροτεχνήματα, τις προσδοκίες της δικής του νιότης, τους αγώνες της, τα χτυπήματα, τα κέρδη και τις ζημίες, αν αποκαλύψει τα αληθινά τραύματα και τα γνήσια εύσημα της δικής του γενιάς, αν προχωρώντας εκμυστηρευθεί χωρίς συνειδητή ή ασυνείδητη υποκρισία τα σημερινά του όνειρα ή τη σημερινή του απελπισία, αν κατορθώσει να δείξει στους νέους πως δεν είναι μόνο αυτοί που χάνουν ό,τι αγαπούν, που αναγκάζονται να συμβιώσουν με όσα μισούν, που στέκονται αδέκαστοι και καθαροί, που ξαγρυπνούν για τους καημούς των διπλανών τους, που πονούν για τα αδικοσκοτωμένα παλικάρια των ανόσιων πολέμων, αν δίπλα σ’ όλα τούτα τους πει απερίφραστα και θαρραλέα πως η πείρα του του αποκάλυψε την απλή και γι’ αυτό πολύτιμη αλήθεια του σολωμικού στίχου: «δεν το ‘λπιζα να ‘ν’ η ζωή μέγα καλό και πρώτο!» Αν τους μεταδώσει κάτι τέτοιο, και ο ίδιος θα πρέπει να αισθάνεται ικανοποιημένος για την προσφορά του, αλλά προπάντων οι νέοι κάτι θα έχουν κερδίσει από μας τους «ώριμους». Ίσως να τους γλιτώσουμε από άσκοπες και βασανιστικές περιπλανήσεις στους χώρους, όπου πληγώσαμε και μεις τα νιάτα μας και όπου έχουν απομείνει πολλοί από τους πιο εκλεκτούς συντρόφους μας.

 

Παιδεία ή υπνοπαιδεία, Αθήνα 1976

 

 

Λέξεις – όροι

 

Σπινόζα: Ολλανδός φιλόσοφος του 17ου αι. Έργο του η “Ηθική”.

μυκτηρίζω: περιφρονώ, χλευάζω, ειρωνεύομαι, περιγελώ

 

 

 

 

 

Προτεινόμενες δραστηριότητες

 

 

Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου ( 100 -120 λέξεις ).

 

Β. “…πρέπει να κατανοούμε και όχι να κατηγορούμε ή να περιγελούμε”:

Σε μια παράγραφο ( 80 – 100 λέξεων ), να σχολιάσετε το περιεχόμενο της παραπάνω φράσης.

 

Γ. Ο Ανδρόνικος επισημαίνει ότι οι άνθρωποι μεγαλύτερης γενιάς πολλές φορές υιοθετούν δύο ακραίες συμπεριφορές απέναντι στους νέους. Αφού τις εντοπίσετε και τις καταγράψετε με παραπομπές στο κείμενο, να σχολιάσετε την πρόθεση του συγγραφέα στο συγκεκριμένο σημείο.

 

Δ. Να δώσετε από μια συνώνυμη λέξη για τις παρακάτω λέξεις που συναντάμε στο κείμενο:

ζητούν, ρήση, υπόλογοι, υπερθεματίσουν, ευκολία

 

Ε. Η δική μας εποχή φαντάζει αρκετά μακρινή και διαφορετική από την κοινωνία στην οποία ζούσε ο Μανώλης Ανδρόνικος. Οι αλλαγές είναι ταχύτατες, η ρευστότητα και η αβεβαιότητα είναι ο κανόνας της ζωής μας. Σε ένα άρθρο που θα δημοσιευτεί στην ιστοσελίδα του σχολείου σας ( 500 – 600  λέξεις ) να αναφερθείτε στα εφόδια που χρειάζεται ο νέος άνθρωπος, ώστε να μπορέσει να λειτουργήσει σε αυτό το κοινωνικό πλαίσιο. Ο μεγαλύτερος άνθρωπος μπορεί να βοηθήσει τον νεώτερο σ’αυτή του την προσπάθεια; Αν ναι, με ποιους τρόπους θα μπορούσε να συμβεί αυτό;

 

 

 

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Ασκήσεις Λατινικών, Θεωρία Λατινικών, Λατινικά

Μετατροπή προτάσεων σε μετοχές – Λατινικά

Η μετατροπή προτάσεων σε μετοχές είναι μια συνηθισμένη άσκηση τόσο στα Αρχαία Ελληνικά, όσο και στα Λατινικά. Στις γλώσσες αυτές η σύνταξη με μετοχή ή αντίστοιχη πρόταση είναι τις περισσότερες φορές ισοδύναμη. Φυσικά, υπάρχουν λεπτές σημασιολογικές διαφορές, οι οποίες σε αρκετές περιπτώσεις δεν είναι αντιληπτές από τους σημερινούς αναγνώστες. Η γλώσσα είναι ζωντανός οργανισμός και σε κάθε περίπτωση από εμάς τους αναγνώστες αυτών των κειμένων λείπει η βιωματική εμπειρία, η ζώσα εμπειρία της ομιλίας.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η χρήση της κατηγορηματικής μετοχής στα αρχαία Ελληνικά. Όπως είδαμε, η χρησιμοποίησή της από τους συγγραφείς υποδήλωνε την αντικειμενικότητα των γραφομένων.

Στη συνέχεια, θα εστιάσουμε στα κείμενα που βρίσκονται στην εξεταστέα ύλη του μαθήματος των Λατινικών. Θα εντοπίσουμε τις προτάσεις, που είναι δόκιμο να μετατραπούν σε μετοχικές και θα προβούμε στις απαραίτητες αλλαγές, ώστε το αποτέλεσμα να είναι αποδεκτό.

 

 

 

 

 

Μετατροπή προτάσεων σε μετοχές – Κάποιες γενικές παρατηρήσεις

 

 

Η άσκηση της μετατροπής μπορεί να ζητηθεί με δύο τρόπους:

• Να ζητηθεί από εμάς να συμπτύξουμε μια δευτερεύουσα πρόταση στην αντίστοιχη μετοχή ( π.χ. μια αιτιολογική πρόταση σε αιτιολογική μετοχή ) ή
• Να μας δοθούν δύο κύριες προτάσεις και να μας ζητηθεί να μετατρέψουμε τη μια από τις δύο ( συνήθως την πρώτη ) σε μετοχή. 

 

 

Σημεία που πρέπει να προσέξουμε:

• Το σημαντικότερο σημείο σε οποιαδήποτε άσκηση μετατροπής στα Λατινικά είναι η χρονική αλληλουχία. Αυτή η επισήμανση θα μας καθοδηγήσει για τον χρόνο της μετοχής που θα χρησιμοποιήσουμε.
• Είναι πολύ σημαντικό να θυμόμαστε ότι η Λατινική γλώσσα δεν έχει μετοχή ενεργητικής φωνής για να δηλώσει το προτερόχρονο. 
• Όταν, λοιπόν, χρησιμοποιούμε μια μετοχή παρακειμένου – η οποία δηλώνει το προτερόχρονο – χρησιμοποιούμε υποχρεωτικά παθητική σύνταξη, εφόσον η μετοχή παρακειμένου ανήκει στην παθητική φωνή.  

 

 

Ας δούμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Μας δίνεται η περίοδος:

 

Postquam Caesar audivit salutationem, dixit. Η περίοδος μεταφράζεται ως εξής: “Αφού ο Καίσαρας άκουσε τον χαιρετισμό, είπε”.

Παρατηρούμε ότι η χρονική πρόταση δηλώνει μια πράξη που προηγείται χρονικά της κύριας. Επομένως, η μετοχή μας οφείλει να δηλώνει το προτερόχρονο. Η μόνη μετοχή, ωστόσο, που δηλώνει την προτερόχρονη πράξη στα Λατινικά είναι η μετοχή του παθητικού παρακειμένου. Στην περίπτωσή μας η μετοχή auditus, audita, auditum, η οποία σημαίνει “αυτός, αυτή, αυτό που ακούστηκε”. Διαπιστώνουμε λοιπόν ότι η κατά λέξη απόδοση θα είναι: “Αφού ο χαιρετισμός ακούστηκε από τον Καίσαρα, (ο Καίσαρας) είπε.”

Η μετάφραση που κάνουμε εμείς στα νέα Ελληνικά ακολουθεί την ενεργητική σύνταξη, διότι η χρήση της μετοχής δεν αποδίδει μια πραγματικά παθητική σύνταξη, αλλά οφείλεται στην ανάγκη να δηλωθεί η χρονική ακολουθία. Η πρόταση θα αποδοθεί με μετοχή ως εξής: Audita salutatione ( a Caesare ) , dixit. 

Για να κατανοήσουμε το εύρος του φαινομένου, ας δούμε την ίδια πρόταση και την απόδοσή της στα αρχαία Ελληνικά

“Ἐπεί ἤκουσε, εἷπε”

“Ἀκούσας, εἷπε”

Στην περίπτωση των αρχαίων Ελληνικών η ενεργητική σύνταξη είναι παρούσα και στην περίπτωση της μετοχής και στην περίπτωση της δευτερεύουσας πρότασης. Ο λόγος είναι ότι στα αρχαία Ελληνικά η μετοχή αορίστου με την οποία δηλώνουμε το προτερόχρονο υπάρχει και στην ενεργητική και στην παθητική φωνή.

 

 

 

 

Μετατροπή προτάσεων σε μετοχές ανά κείμενο

 

Επιλέγουμε από κάθε κείμενο της εξεταστέας ύλης τις προτάσεις που είναι δόκιμο να αποδοθούν με μετοχή. Είναι σημαντικό η νέα μορφή που θα προκύψει να είναι και νοηματικά αποδεκτή. Για την καλύτερη μελέτη του φαινομένου, παραθέτουμε παραδείγματα μετατροπής προτάσεων σε αντίστοιχες μετοχές, επεξηγώντας τις επιλογές που κάνουμε κατά τη μετατροπή.

Στη συνέχεια, παραθέτουμε ασκήσεις για αυτενέργεια. Στο τέλος, βρίσκονται συγκεντρωτικά οι απαντήσεις. Μπορείτε να μας αποστείλετε τις τυχόν απορίες σας, ώστε να σας εξηγήσουμε τα σημεία που ενδεχομένως σας προβλημάτισαν.

 

 

 

Κείμενο 3  ( Η περιπέτεια της Ανδρομέδας )

 

Neptunus iratus urget beluam marinam, quae incolis nocet .

Neptunus iratus urget beluam marinam incolis nocentem .

 

Η δευτερεύουσα πρόταση ( quae incolis nocet )  είναι αναφορική. Άρα, θα χρησιμοποιήσουμε επιθετική μετοχή συνημμένη στο beluam το οποίο είναι και το αντικείμενο του ρήματος. 

 

 

Κείμενο 5  ( Ένας λάτρης του Βιργιλίου )

 

Monumentum eius, quod Neapoli iacebat, pro templo habebat.

Monumentum eius Neapoli iacens pro tempo habebat.

 

Έχουμε και πάλι αναφορική πρόταση η οποία ισοδυναμεί με επιθετική μετοχή. Η μετοχή iacens είναι συνημμένη στο monumentum, το οποίο είναι και αντικείμενο του ρήματος.

 

 

 

Κείμενο 11  ( Η Ρώμη και η Καρχηδόνα )

 

• Μετατροπή δευτερευουσών προτάσεων σε μετοχή

 

Postea Alpes, quae Italiam ab Gallia seiungunt, cum elephantis transiit.

Postea Alpes, Italiam ab Gallia seiungentes, cum elephantis transiit.

 

Η αναφορική πρόταση μετατρέπεται σε επιθετική μετοχή. Είναι συνημμένη στο Alpes, το οποίο είναι και το αντικείμενο του ρήματος transiit. Ας προσέξουμε, επιπλέον, ότι χρησιμοποιούμε μετοχή ενεστώτα, καθώς στις δυο προτάσεις δηλώνεται το σύγχρονο.

 

Postquam XIV annos in Italia complevit, Carthaginienses eum in Africam revocaverunt.

XIV annis completis, Carthaginienses eum in Africam revocaverunt.

 

Η χρονική μας πρόταση δηλώνει το προτερόχρονο. Επομένως, οφείλουμε να χρησιμοποιήσουμε μετοχή παρακειμένου. Αυτό σημαίνει, ωστόσο, ότι αλλάζουμε σύνταξη και από ενεργητική θα χρησιμοποιήσουμε παθητική. Έτσι, η κατά λέξη μετάφραση δεν θα είναι πλέον “Αφού συμπλήρωσε 14 χρόνια…” , αλλά “Αφού συμπληρώθηκαν 14 χρόνια…”. Η μετοχή μας θα είναι νόθος αφαιρετική απόλυτη καθώς το ποιητικό αίτιο a Hannibale είναι νοηματικά και αντικείμενο του ρήματος revocaverunt. 

 

 

• Μετατροπή μιας εκ των δύο κύριων προτάσεων σε μετοχή:

 

Hannibal, dux Carthaginiensis, VI ET XX annos natus, omnes gentes Hispaniae bello superavit et Saguntum vi expugnavit.

Hannibal, dux Carthaginiensis, VI et XII annos natus, omnibus gentibus Hispaniae superatis, Saguntum vi expugnavit.

 

Μετατρέψαμε την πρώτη κύρια πρόταση σε χρονική μετοχή, καθώς η πράξη που δηλώνει προηγείται λογικά της δεύτερης. Για να δηλώσουμε το προτερόχρονο είμαστε υποχρεωμένοι να χρησιμοποιήσουμε μετοχή παρακειμένου. Έτσι, η κατά λέξη μετάφραση γίνεται “Αφού όλα τα έθνη της Ισπανίας νικήθηκαν από τον Αννίβα”, αντί για “Αφού νίκησε όλα τα έθνη της Ισπανίας”.

Η μετοχή είναι απόλυτη, καθώς το υποκείμενό της gentibus δεν είναι κάτι άλλο συντακτικά στη πρόταση που σχηματίζεται και στην οποία ανήκει. Κατά συνέπεια, τίθεται σε πτώση αφαιρετική, όπως όλες οι απόλυτες μετοχές στα Λατινικά. Πρόκειται για νόθη αφαιρετική απόλυτη, καθώς το ποιητικό της αίτιο a Hannibale είναι νοηματικά και το υποκείμενο Hannibal του ρήματος της πρότασης στην οποία και ανήκει.

 

apud Tricinum, Trebiam, Trasumenum et Cannas copias Romanorum profligavit et delevit.

apud Tricinum, Trebiam, Trasumenum et Cannas copias Romanorum profligatas delevit.

 

Μετατρέψαμε την πρώτη πρόταση σε χρονική μετοχή. Είναι συνημμένη στο copias το οποίο είναι και αντικείμενο του ρήματος delevit. 

 

 

Κείμενο 13  ( Πως η γνώση νίκησε τη δεισιδαιμονία )

 

Sulpicius Gallus legatus Luci Aemili Pauli erat, qui bellum adversus Persen regem gerebat.

Sulpicius Gallus legatus erat Luci Aemili Pauli gerentis bellum adversus Persen regem.

 

Μετατρέψαμε τη δευτερεύουσα αναφορική πρόταση σε επιθετική μετοχή. Είναι συνημμένη στον όρο Luci Aemili  Pauli , ο οποίος είναι και γενική κτητική στον όρο της κύριας πρότασης legatus. 

 

Quia ille metum exercitus Romani vicerat, imperator adversarios vincere potuit!

Ab illo metu exercitus Romani victo imperator adversarios vincere potuit.

 

Η αιτιολογική πρόταση θα μετατραπεί σε αιτιολογική μετοχή. Εφόσον δηλώνει το προτερόχρονο, θα χρησιμοποιήσουμε μετοχή παρακειμένου. Επομένως, η κατά λέξη μετάφραση θα είναι “Επειδή ο φόβος του Ρωμαϊκού στρατού νικήθηκε από αυτόν, ο αυτοκράτορας μπόρεσε να νικήσει τους εχθρούς”. Η μετοχή μας είναι γνήσια αφαιρετική απόλυτη, καθώς το υποκείμενό της metu δεν έχει κάποια άλλη συντακτική λειτουργία.

 

• Μετατροπή κύριας πρότασης σε μετοχή:

 

Από τις δύο κύριες προτάσεις που ακολουθούν θα μετατρέψουμε την πρώτη σε χρονική μετοχή.

 

Ob repentinum monstrum terror animos militum invaserat et exercitus fiduciam amiserat.

ob repentinum mostrum terrore animis militum invasis exercitus fiduciam amiserat.

 

Και σε αυτήν την περίπτωση η μετοχή μας θα είναι γνήσια αφαιρετική απόλυτη καθώς το υποκείμενό της animis δεν έχει κάποιον άλλον συντακτικό ρόλο στην πρόταση στην οποία ανήκει.

 

 

 

 

Κείμενο 14  ( Ένα φοβερό όνειρο ) 

 

 

• Μετατροπή δευτερεύουσας πρότασης σε μετοχή:

 

Quem simul aspexit Cassius, timorem concepit

Eo aspecto Cassius timorem concepit

 

Μετατρέψαμε την χρονική πρόταση σε χρονική μετοχή. Για να αποδοθεί σωστά το νόημα προτιμήσαμε να χρησιμοποιήσουμε τη δεικτική αντωνυμία is, ea , id  ως υποκείμενο της μετοχής aspecto. Πρόκειται για νόθη αφαιρετική απόλυτη μετοχή, καθώς το εννοούμενο ποιητικό αίτιο a Cassio είναι νοηματικά και το υποκείμενο του ρήματος concepit. 

 

•  Μετατροπή κυρίων προτάσεων σε μετοχές:

 

Timorem concepit nomenque eius audire cupivit.

Timore concepto Cassius nomen eius audire cupivit.

 

Και σε αυτή την περίπτωση η μετοχή μας είναι νόθος αφαιρετική απόλυτη.

 

Tum terror Cassium concussit et e somno eum excitavit.

Terror Cassium concussum e somno excitavit.

 

Σε αυτή την περίπτωση έχουμε χρονική μετοχή συνημμένη στο αντικείμενο Cassium του ρήματος excitavit.

 

 

 

 

 

Μέρος Δεύτερο – Ασκήσεις για αυτενέργεια

 

Κείμενο 14  ( Ένα φοβερό όνειρο ) 

 

 

Στις περιόδους που ακολουθούν να συμπτύξετε την πρώτη από τις δύο κύριες προτάσεις σε αντίστοιχη μετοχή: 

 

Cassius servos inclamavit et de homine eos interrogavit.

Cassius iterum se somno dedit eandemque speciem somniavit.

 

 

Κείμενο 15  ( Τα ήθη των Γερμανών )

 

 

Να μετατρέψετε τη δευτερεύουσα πρόταση σε αντίστοιχη μετοχή:

 

Cum civitas bellum gerit, magistratus creantur.

 

 

 

Κείμενο 20  ( Πίσω από τις κουρτίνες ή πως ο Κλαύδιος έγινε αυτοκράτορας )

 

Να μετατρέψετε τη δευτερεύουσα πρόταση σε αντίστοιχη μετοχή: 

 

Ab his in castra delatus est tristis et trepidus, dum obvia turba eum miseratur.  

 

 

 

 

Κείμενο 21  ( Πως πήρε το όνομά του το Πίσαυρο )

 

Να μετατρέψετε τη δευτερεύουσα πρόταση σε μετοχή:

 

Nam Pisaurum dicitur, quod illic aurum pensatum est. 

 

 

 

Κείμενο 25  ( Πως ένα σύκο στάθηκε η αφορμή να καταστραφεί η Καρχηδόνα )

 

Να μετατρέψετε την πρώτη από τις δύο προτάσεις σε μετοχή: 

 

Cato attulit quodam die in curiam ficum praecocem ex Carthagine et inquit.

 

 

 

Κείμενο 27   ( Το πνεύμα ωριμάζει όπως οι καρποί )

 

Να μετατρέψετε τη δευτερεύουσα πρόταση σε αντίστοιχη μετοχή:

 

quae dura et acerba nascuntur, post fiunt mitia et iucunda.

 

 

 

 

Κείμενο 29  ( Ο Οκταβιανός, ο παπουτσής και το κοράκι )

 

 

Να μετατρέψετε τις δευτερεύουσες προτάσεις σε αντίστοιχες μετοχές:

 

Cum Octavianus post victoriam Actiacam Romam rediret, homo quidam ei occurrit corvum tenens.

Quotiescumque avis non respondebat, sutor dicere solebat.

 

 

 

Κείμενο 31  ( Η γενναιότητα δεν βγαίνει πάντα σε καλό )

 

 

α. Να μετατρέψετε τις δευτερεύουσες προτάσεις σε αντίστοιχες μετοχές:

 

Is cum aliquando abiret, edixit.

Sed consul, cum in castra revertisset , adulescentem morte multavit.

 

 

β. Να μετατρέψετε την πρώτη από τις κύριες προτάσεις σε μετοχική:

 

hasta eum transfixit et armis spoliavit.

 

 

 

 

Κείμενο 34   ( Ο Σκιπίωνας ο Αφρικανός και οι λήσταρχοι )

 

α. Να μετατρέψετε τις δευτερεύουσες προτάσεις σε αντίστοιχες μετοχές:

 

Quod ut praedones animadverterunt, abiectis armis ianuae appropinquaverunt.

Haec postquam domestici Scipioni  rettulerunt, is fores reserari intromitti iussit.

Cum ante vestibulum dona posuissent, domum reverterunt.

 

 

β. Να μετατρέψετε την πρώτη από τις κύριες προτάσεις σε μετοχή:

 

Praedones postes ianuae venerati sunt et cupide Scipionis dextram osculati sunt.

 

 

 

Κείμενο 36   ( Μια απόπειρα δωροδοκίας )

 

 

α. Να μετατρέψετε τη δευτερεύουσα πρόταση σε αντίστοιχη μετοχή:

 

Cum ad eum magnum pondus auri publice missum attulissent, vultum risu solvit.

 

 

β. Να μετατρέψετε την πρώτη από τις κύριες προτάσεις σε μετοχική φράση:

 

 

Samnitium divitias contempsit et Samnites paupertatem eius mirati sunt.

 

 

 

 

Κείμενο 38   ( Η μοίρα της Καικιλίας )

 

α. Να μετατρέψετε τις δευτερεύουσες προτάσεις σε αντίστοιχες μετοχές:

 

Caecilia, uxor Metelli, dum more prisco omen nuptiale petit filiae sororis, ipsa fecit omen.

Nam mortu est Caecilia, quam Metellus, dum vixit, multum amavit.

 

 

β. Να μετατρέψετε την πρώτη από τις δύο κύριες προτάσεις σε μετοχική φράση:

 

Nam in sacello quodam nocte cum sororis filia persedebat expectabatque.

 

 

 

Κείμενο 42   ( Ο Κικέρωνας και η συνωμοσία του Κατιλίνα )

 

α. Να μετατραπεί η δευτερεύουσα πρόταση σε αντίστοιχη μετοχή:

 

…ea, quae imminent

 

 

β. Να μετατρέψετε την πρώτη από τις δύο κύριες προτάσεις σε μετοχική φράση:

 

qui spem Catilinae mollibus sententiis aluerunt coniurationemque

 

 

 

 

Κείμενο 43   ( Η οργή της μάνας )

 

Να μετατρέψετε τις δευτερεύουσες προτάσεις σε αντίστοιχες μετοχές:

 

Ergo ego nisi peperissem (te), Roma non oppugnaretur;

nisi filium haberem, libera in libera patria mortua essem.

…si pergis, aut immatura mors aut longa servitus manet.

 

 

 

Κείμενο 45   ( Μια επιστολή στα Ελληνικά αναπτερώνει το ηθικό των πολιορκημένων )

 

Να μετατρέψετε την πρώτη από τις δύο κύριες προτάσεις σε μετοχική φράση:

 

et haec tertio post die a quodam milite conspicitur et ad Ciceronem defertur.

Ille epistulam perlegit militesque adhortatur.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Μέρος τρίτο – Οι απαντήσεις των ασκήσεων

 

Κείμενο 14

 

Cassius servos inclamatos et de homine interrogavit

Cassius iterum somno datus eandemque speciem somniavit.

 

 

Κείμενο 15 

 

Civitate bellum gerente magistratus creantur.

 

 

 

Κείμενο 20

 

Ab his in castra delatus est tristis et trepidus obvia turba eum miserante. 

 

 

Κείμενο 21 

 

Nam Pisaurum dicitur illic auro pensato.

 

 

Κείμενο 25 

 

 

A Catone allata quodam die in curiam fico praecoci  ex Carthagine inquit.

 

 

 

Κείμενο 27 

 

 

ea dura et acerba nascentia, post fiunt mitia et iucunda.

 

 

 

Κείμενο 29

 

Octaviano post victoriam Actiacam redeunti homo quidam occurrit corvum tenens. 

Ave / Avi non respondente sutor dicere solebat.

 

 

 

Κείμενο 31 

 

α. Is aliquando castris abiens edixit.

Sed consul in castra reversus, adulescentem morte multavit.

 

β.  hasta eum transfixum armis spoliavit.

 

 

 

Κείμενο 34

 

α. Quo (a praedonibus ) animadverso abiectis armis ianuae appropinquaverunt.

    His a domesticis Scipioni relatis is fores reserari eosque intromitti iussit.

   Donis ante vestibulum positis, domum reverterunt

 

 

β. Praedones postes ianuae venerati Scipionis dextram osculati sunt.

 

 

 

 

Κείμενο 36 

 

α. magno pondere auri publice misso ad eum a Samnitibus allato vultum risu solvit.

 

β. Samnitium divitiis ab eo contempsis Samnites paupertatem eius mirati sunt.

 

 

 

Κείμενο 38 

 

α. Caecilia, uxor Metelli, more prisco omen nuptiale petens filiae sororis, ipsa fecit omen.

Nam mortua est Caecilia, quam Metellus viventem multum amavit.

 

 

β. Nam in sacello quodam nocte cum sororis filia persedens expectabat.

 

 

 

Κείμενο 42 

 

α. ea imminentia

 

β. qui spe Catilinae mollibus sententiis alita (alta ) coniurationem nascentem non credendo confirmaverunt.

 

 

 

Κείμενο 43   ( Η οργή της μάνας )

 

Ergo non parto te a me Roma non oppugnaretur.

non habens filium libera in libera patria mortua essem.

te pergente aut immatura mors aut longa servitus manet.

 

 

 

Κείμενο 45 

 

(haec) tertio post die a quodam milite conspecta ad Ciceronem defertur.

Ille epistulam perlegens milites adhortatur.

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Έκθεση, Ευρετήριο Κειμένων, Προτεινόμενα κριτήρια έκθεσης

Εκπαιδευτικό υλικό για την Έκθεση

Ο γραπτός λόγος απαιτεί μελέτη και κυρίως εξάσκηση. Σε αυτή τη σελίδα δημοσιεύουμε σε μορφή καταλόγου εκπαιδευτικό υλικό για την έκθεση. Πρόκειται για το ευρετήριο των κειμένων που δημοσιεύουμε και σχετίζονται με την Έκθεση και Παραγωγή Λόγου. Μπορείτε να ανατρέξετε και στις αντίστοιχες σελίδες για τα μαθήματα των Αρχαίων Ελληνικών και των Λατινικών.

Τα κείμενα παρουσιάζονται με αντίστροφη χρονολογική σειρά. Με αυτόν τον τρόπο το πιο πρόσφατο κείμενο βρίσκεται πάντα στην αρχή του καταλόγου.

Στο τέλος του καταλόγου μπορείτε να δείτε και τα προτεινόμενα θέματα Έκθεσης και πάλι με αντίστροφη χρονολογική σειρά.

 

Η Έκθεση ως βάση του προγράμματος Σπουδών

 

Η βάση του προγράμματος σπουδών του Φιλολογικού είναι το μάθημα της έκθεσης. Ας ξαναθυμηθούμε τους λόγους αυτής της επιλογής.

 

• Μέσω της Έκθεσης μαθαίνουμε να συγκροτούμε τη σκέψη μας και να την αποτυπώνουμε με σαφήνεια.

 

• Μαθαίνουμε τη σημασία της Δομής σε κάθε γραπτό Κείμενο, κάτι που επηρεάζει θετικά κάθε γραπτό μας ανεξάρτητα Γνωστικού Αντικειμένου.

 

• Μαθαίνουμε να εκφραζόμαστε με διαφορετικούς τρόπους, ανάλογα με το επικοινωνιακό περιβάλλον στο οποίο βρισκόμαστε.

 

• Μπορούμε να αναπτύξουμε τις Τεχνικές που τελειοποιούμε στην Έκθεση και στα υπόλοιπα Γνωστικά Αντικείμενα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Περίληψη. Δουλεύοντας αυτές τις Τεχνικές έχουμε τη δυνατότητα να κάνουμε πύκνωση και να εντοπίζουμε τα ουσιαστικά σημεία κάθε κειμένου.

 

• Μας στηρίζει και στα υπόλοιπα βήματά μας εκτός της σχολικής ζωής. Ως ενήλικες θα κληθούμε αρκετές φορές να συντάξουμε και να παρουσιάσουμε απόψεις και θέσεις.

 

Εκπαιδευτικό Υλικό για την Έκθεση 

• Θεωρία της αφήγησης από το Π.Ι. Κύπρου: Εξαιρετική δουλειά από τη συνάδελφο Μαρία Παπαλεοντίου. Πρόκειται για υλικό από κύκλο σεμιναρίων που διοργάνωσε το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο της Κύπρου.
• Οι αφηγηματικοί τρόποι ως μέρος των αφηγηματικών τεχνικών: Σε ένα λογοτεχνικό κείμενο συναντάμε συνήθως έναν συνδυασμό αφηγηματικών τρόπων. Οι σημαντικότεροι από αυτούς αναλύονται με παραδείγματα στο κείμενό μας.
• Ο χρόνος της αφήγησης: Ο χρόνος της αφήγησης στο λογοτεχνικό κείμενο σε σχέση με τον χρόνο της ιστορίας: Εντοπίζουμε τα επίπεδα και τις βασικές τεχνικές της παρουσίασής τους.
• Το είδος του αφηγητή: Το είδος του αφηγητή είναι η βασικότερη αφηγηματική τεχνική που καλούμαστε να εντοπίσουμε σε ένα λογοτεχνικό κείμενο. Εντοπίζουμε το αν έχουμε παντογνώστη – αφηγητή ή αφηγητή – πρόσωπο. Στη συνέχεια, εντοπίζουμε την εστίαση (μηδενική ή εσωτερική) και το αν ο αφηγητής είναι ετεροδιηγητικός ή ομοδιηγητικός.
• Η συνοχή στην παράγραφο και στο κείμενο: Με ποιους τρόπους επιτυγχάνεται η συνοχή στην παράγραφο και στο κείμενο στα δοκίμια πειθούς και στα άρθρα. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε τη χρήση των διαρθρωτικών λέξεων, των αντωνυμιών, την επανάληψη εννοιών και φράσεων και τη διατήρηση ενιαίου ύφους.
• Η διακειμενικότητα μέσα από παραδείγματα: Η διακειμενικότητα είναι ένας σχετικά νέος όρος στην κειμενική θεωρία. Πολύ συχνά συναντάμε τον όρο σε θεωρητικά κείμενα που σχετίζονται τόσο με το μάθημα της Έκθεσης, όσο και με τη Λογοτεχνία στο πλήρες εύρος της έννοιας. Μέσα από παραδείγματα κλασικών λογοτεχνικών έργων επιχειρούμε να προσεγγίσουμε τη συγκεκριμένη έννοια. 
• Τι είναι η αλληγορία: Η αλληγορία βασίζεται στη μεταφορά. Ανήκει στην ίδια κατηγορία σκέψης. Πολλές φορές ένα ολόκληρο κείμενο, όπως η αριστουργηματική νουβέλα του Ernest Hemingway “Ο γέρος και η θάλασσα” αποτελεί μια αλληγορία.
• Η Μεταφορά ως τρόπος σκέψης και κατανόησης: Η μεταφορά δεν είναι μόνο σχήμα λόγου. Η βασική της λειτουργία δεν περιορίζεται στο να διακοσμεί τη σκέψη και τις προτάσεις μας. Η σύγχρονη έρευνα καταδεικνύει ότι πρόκειται για μια σύμφυτη γνωσιακή ικανότητα στον άνθρωπο. Χωρίς τη μεταφορά ο άνθρωπος αδυνατεί να κατανοήσει και να ερμηνεύσει τον κόσμο γύρω του.
• Στοχαστικό Δοκίμιο: Στο κείμενό μας παρουσιάζονται τα βασικά χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει ένα κείμενο για να χαρακτηριστεί ως στοχαστικό δοκίμιο. Πρόκειται για τα πιο σύνθετα κείμενα, καθώς τα όρια ανάμεσα στη Λογοτεχνία και το Δοκίμιο είναι δυσδιάκριτα. 
• Αποδεικτικό Δοκίμιο: Η συνηθέστερη μορφή δοκιμίων. Εξετάζουμε τα βασικά χαρακτηριστικά και τους τρόπους με τους οποίους μπορούμε να αποκρυπτογραφήσουμε δύσκολες και σύνθετες έννοιες στο κείμενο. 
• Χαρακτηριστικά του Δοκιμίου: Μια συνολική αποτίμηση του Δοκιμίου ως κειμενικού είδους. Ας μην ξεχνάμε ότι η λέξη δοκίμιο σημαίνει δοκιμή. Ο πρώτος που χρησιμοποίησε τον όρο ήταν ο Γάλλος Michel de Montaigne. Στα σύγχρονα Ελληνικά γράμματα τον όρο έφερε ο Γιώργος Σεφέρης με το έργο του Δοκιμές.
• Επίκληση στο Συναίσθημα: Αναλύονται οι τρόποι με τους οποίους κάνουμε επίκληση στο συναίσθημα στον γραπτό λόγο. Κάποιοι από αυτούς δεν είναι άμεσα αντιληπτοί και χρειάζεται προσοχή στην ανάγνωση του κειμένου μας για να τους εντοπίσουμε.
• Επίκληση στη Λογική: Ο πιο συνηθισμένος τρόπος οργάνωσης του περιεχομένου ενός άρθρου, μιας ομιλίας ή ενός δοκιμίου πειθούς. Με την επίκληση στη λογική η κειμενογράφος δείχνει ότι σέβεται τη δυνατότητα των αναγνωστών να κρίνουν.
• Τρόποι και Μέσα Πειθούς: Είναι σημαντικό να μπορούμε να εντοπίσουμε τους τρόπους με τους οποίους επιλέγεται να συγκροτηθεί η σκέψη του γράφοντος. Σε αυτή την προσπάθεια πρώτα εντοπίζουμε τα μέσα πειθούς, τα οποία καθορίζουν και τον τρόπο πειθούς.
• Η Επικοινωνιακή Πρόθεση: Κάθε κείμενο γράφεται με βάση την πρόθεση της συγγραφέως του. Εντοπίζοντας σωστά αυτή την πρόθεση και μάλιστα μέσα στο επικοινωνιακό πλαίσιο που συγκροτείται είναι το πρώτο βήμα για την καλύτερη κατανόησή του. 

 

Το Εκπαιδευτικό υλικό για την Έκθεση και η πρακτική στην τάξη

 

Είναι πάγια αρχή μας το μάθημα της Έκθεσης να διδάσκεται από δύο διδάσκοντες. Πέραν όμως της διδασκαλίας και της παρουσίασης των περισσότερο θεωρητικών σημείων, η βελτίωση στην έκθεση έρχεται γράφοντας. Και μάλιστα, γράφοντας στον χώρο του Φροντιστηρίου σε σταθερή εβδομαδιαία βάση. Οι διδάσκοντες έρχονται αρωγοί σε αυτή την προσπάθεια των παιδιών καθοδηγώντας και ενισχύοντας τις δυνατότητες γραπτής έκφρασης.

Μπορείτε να ενημερωθείτε από τα Προγράμματα σπουδών μας για τα τμήματα έκθεσης του Φιλολογικού για όλες τις τάξεις και κατευθύνσεις.

 

Προτεινόμενα θέματα Έκθεσης 

 

“Η καλλιτεχνική έκφραση“: Σε μια εποχή που οι κοινωνίες είναι αναγκαστικά πολυπολιτισμικές είναι απαραίτητο να διαφυλάσσεται η ελευθερία του δημιουργού. Αυτό πρέπει να γίνεται ωστόσο, – σήμερα περισσότερο από ποτέ – μέσα σε ένα πλαίσιο σεβασμού του διαφορετικού. Ο Νάσος Βαγενάς καταθέτει τον προβληματισμό του και μας καλεί να θέσουμε νέα ερωτήματα που διαρκώς η εποχή μας γεννά.

 

“Ηλεκτρονική βιβλιοθήκη“: Το κείμενο της Μαριάννας Τζιαντζή εστιάζει στις αλλαγές που φέρει η νέα πραγματικότητα της ψηφιακής γνώσης. Οι νέες αναγνωστικές συνήθειες αποτελούν σύμπτωμα μιας ευρύτερης αλλαγής που συμβαίνει με γοργούς ρυθμούς γύρω μας. Ίσως η ανάγνωση βιβλίων να γίνεται κάποιες φορές ανάγνωση ψηφιακών καταλόγων…

 

“Για τους νέους“: Παραθέτουμε το δοκίμιο του Μανώλη Ανδρόνικου, το οποίο εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο οι μεγαλύτεροι συνηθίζουν να βλέπουν τους νέους ανθρώπους. Το κείμενο είναι και σήμερα επίκαιρο καθώς ο δοκιμιογράφος μας επισημαίνει την ανθρώπινη τάση να λειτουργούμε με στερεότυπα και να κατηγοριοποιούμε άκριτα. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες είναι και οι προτάσεις που κάνει. Μια ματιά νηφάλια, που μας καλεί να βλέπουμε τα πράγματα γύρω μας λιγότερο μονοδιάστατα και απόλυτα.

 

“Η τεχνική και το ιδεώδες“:  Εξαιρετικό κείμενο του Παναγιώτη Κονδύλη. Ξεκινώντας από την τεχνολογία και την επικράτησή της στη ζωή μας, ο Κονδύλης εστιάζει στην κρίση αλλά και στην αναγκαιότητα της ανθρωπιστικής παιδείας. Η έλλειψή της γεννά φαινόμενα μαζοποίησης και αδιαφορίας.

 

“Οι περιπέτειες της ανάγνωσης“: Πλήρες κριτήριο αξιολόγησης για το ΕΠΑΛ, σύμφωνα με το νέο σύστημα εξετάσεων. Περιλαμβάνει δύο κείμενα. Ένα δοκίμιο ( το μη λογοτεχνικό κείμενο ) και ένα ποίημα. Μπορείτε να το διαβάσετε, να απαντήσετε στις ερωτήσεις και να επικοινωνήσετε μαζί μας για ενδεικτικές απαντήσεις και ενδεχόμενες διορθώσεις.

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Αρχαία Ελληνικά, Ευρετήριο Κειμένων

Πρόσθετο Εκπαιδευτικό Υλικό για τα Αρχαία Ελληνικά

Στη σελίδα αυτή μπορείτε να βρείτε σε μορφή ευρετηρίου τις δημοσιεύσεις που κάνουμε για το μάθημα των Αρχαίων Ελληνικών. Το πρόσθετο εκπαιδευτικό υλικό για τα Αρχαία Ελληνικά ανανεώνεται σε τακτά χρονικά διαστήματα. Το πρώτο τμήμα είναι αφιερωμένο στις αναρτήσεις που εστιάζουν στο γνωστό κείμενο. Το δεύτερο τμήμα είναι αφιερωμένο στις αναρτήσεις που επεξεργαζόμαστε γραμματικά και συντακτικά φαινόμενα. Αφού αναλυθεί η θεωρία σε βάθος παρατίθενται ασκήσεις με υποδειγματικές απαντήσεις.

Η μαθήτρια και ο μαθητής μπορεί να συμβουλεύεται και τη βασική Γραμματική και το βασικό Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής. Στις αντίστοιχες σελίδες παρατίθενται με τη μορφή καταλόγου για εύκολη πρόσβαση και μελέτη οι σελίδες του υπουργείου για τα Γραμματικά και Συντακτικά φαινόμενα.

 

 

 

 

Πρόσθετο εκπαιδευτικό Υλικό για τα Αρχαία Ελληνικά

Η Αρχαία Ελληνική Γλώσσα διακρίνεται για τον πλούτο της και τη δυνατότητά της να αποδίδει λεπτές αποχρώσεις και έννοιες. Για τον μελετητή της γλώσσας υπάρχουν πάντα σημεία που χρήζουν περαιτέρω ανάλυσης και εμβάθυνσης.

Κείμενα που εστιάζουν τόσο στο γνωστό κείμενο, όσο και σε γραμματικά και συντακτικά φαινόμενα αναρτώνται στην ιστοσελίδα μας σε τακτά χρονικά διαστήματα. Παρουσιάζουμε τη θεωρία που χρειάζεται να γνωρίζει ο σπουδαστής των αρχαίων, εντοπίζουμε τα σημεία ομοιότητας και διαφοράς με τη σύγχρονη Ελληνική γλώσσα, παραθέτουμε ασκήσεις και υποδειγματικές απαντήσεις.

 

Το Ευρετήριο

Μπορείτε να χρησιμοποιείτε αυτή τη σελίδα ως ευρετήριο. Όπως και στην αντίστοιχη σελίδα για το μάθημα των Λατινικών και την αντίστοιχη για το μάθημα της Έκθεσης, τα κείμενα παρατίθενται με αντίστροφη σειρά. Στο πάνω μέρος του ευρετηρίου βρίσκεται το πιο πρόσφατο κείμενο.

 

Διδαγμένο (γνωστό) κείμενο:

• Προτεινόμενες ερωτήσεις για τα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη: Οι προτεινόμενες ερωτήσεις του Υπουργείου για τα Ηθικά Νικομάχεια.
• Προτεινόμενες ερωτήσεις για τα Πολιτικά του Αριστοτέλη: Οι προτεινόμενες ερωτήσεις του Υπουργείου ταξινομημένες κατά ενότητα. Είναι αρκετά χρήσιμες για την επανάληψη και την εποπτεία του κειμένου.
• Η θεωρία των τεσσάρων αιτίων στον Αριστοτέλη: Η θεωρία των τεσσάρων αιτίων αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της σκέψης του Αριστοτέλη. Η κατανόησή της είναι απαραίτητη για να έχουμε εποπτεία σε βασικούς Αριστοτελικούς όρους, όπως την έννοια της δυνάμεως και της ενέργειας, της τελεολογίας, της αρχής της κινήσεως.
• Σχεδιάγραμμα για την Πολιτεία του Πλάτωνα: Από την Πολιτεία τα κείμενα που διδασκόμαστε στη Γ’Λυκείου είναι τρία αποσπάσματα από την αλληγορία του σπηλαίου. Είναι λογικό ότι οι μαθήτριες και οι μαθητές χρειάζονται μια συνολική θεώρηση του έργου, ώστε να μπορούν να εντάξουν την αλληγορία στο ευρύτερο πλαίσιο του έργου και της Πλατωνικής φιλοσοφίας.
• Η ζωή του Πλάτωνα -βιογραφικά στοιχεία: Τα βιογραφικά στοιχεία που παρατίθενται για τον Πλάτωνα μας βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα τις φιλοσοφικές έννοιες που αναλύονται στα έργα του καθώς και σημεία στα οποία έχει δεχθεί κριτική. 

 

Προτεινόμενα κριτήρια αγνώστου κειμένου

• Προτεινόμενο Κριτήριο Αγνώστου Κειμένου – Λυσίας: Πρόκειται για λόγο που έγραψε ο ρήτωρ Λυσίας και αφορά την πρόταση δημεύσεως της περιουσίας των αδελφών του Νικία. ( Λυσίου, Περί της δημεύσεως των του Νικίου αδελφού 24 – 25).

Πρόσθετο Εκπαιδευτικό Υλικό για τα Αρχαία Ελληνικά – Συντακτικό

• Ρήματα που συντάσσονται άλλοτε με κατηγορηματική μετοχή και άλλοτε με απαρέμφατο: Τα συγκεκριμένα ρήματα είναι ιδιαιτέρως σημαντικά. Το κύριο χαρακτηριστικό τους είναι ότι η σημασία τους αλλάζει ανάλογα με τη σύνταξη. Αυτό είναι το σημείο, στο οποίο εστιάζουμε, καθώς αυτές οι λεπτές διαφορές καθορίζουν την ποιότητα της μετάφρασής μας.

• Η σύνταξη της Κατηγορηματικής Μετοχής: Η κατηγορηματική μετοχή χρησιμοποιείται για να δοθεί αντικειμενική διάσταση στα γραφόμενα. Παρουσιάζουμε τις βασικές αρχές σύνταξης και παραθέτουμε τις συνηθέστερες μορφές αυτής της σύνταξης. Εστιάζουμε στις βασικές μεταφραστικές αρχές, όταν μεταφράζουμε μια κατηγορηματική μετοχή.

• Κατηγορηματική Μετοχή συνημμένη στο Υποκείμενο: Εξετάζονται οι βασικές κατηγορίες ρημάτων που λαμβάνουν κατηγορηματική μετοχή στο υποκείμενό τους. Παρουσιάζουμε τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους μπορούμε να μεταφράσουμε τις συγκεκριμένες συντάξεις.

 

Ασκήσεις με απαντήσεις:

Αφού λύσετε τις ασκήσεις και συμβουλευτείτε τις απαντήσεις μπορείτε να επικοινωνείτε μαζί μας για τις πιθανές απορίες και διευκρινήσεις.

• Ασκήσεις με απαντήσεις για τους υποθετικούς λόγους:

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Αρχαία Ελληνικά, Κατηγορηματική μετοχή

Ρήματα που συντάσσονται με μετοχή και απαρέμφατο

Στην πορεία της μελέτης μας για τη σύνταξη της κατηγορηματικής μετοχής, είδαμε καταρχάς τα ρήματα που λαμβάνουν κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενό τους. Στη συνέχεια, συναντήσαμε ρήματα, τα οποία λαμβάνουν κατηγορηματική μετοχή, τόσο στο υποκείμενο, όσο και στο αντικείμενό τους. Κάποια από αυτά λαμβάνουν εκτός από κατηγορηματική μετοχή και απαρέμφατο. Τα ρήματα που συντάσσονται με μετοχή και απαρέμφατο είναι σημαντικά. Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να αποδοθεί στη μετάφρασή τους, καθώς αυτή είναι διαφορετική στην περίπτωση που συντάσσονται με κατηγορηματική μετοχή και διαφορετική, όταν συντάσσονται με απαρέμφατο.

 

Ρήματα που συντάσσονται με μετοχή και απαρέμφατο

Ας δούμε αναλυτικά περιπτώσεις ρημάτων που συντάσσονται με μετοχή και απαρέμφατο:

 

Το ρήμα ἄρχομαι 

Το ρήμα ἄρχομαι, όταν συντάσσεται με κατηγορηματική μετοχή σημαίνει “αρχίζω να κάνω κάτι, βρίσκομαι στην αρχή μιας ενέργειας”. Όταν συντάσσεται με απαρέμφατο σημαίνει “αρχίζω πρώτη φορά, καταπιάνομαι με κάτι για πρώτη φορά”. 

 

Ἄρχομαι οἰκοδομῶν ( Αρχίζω να οικοδομώ ) /

 

Ἄρχομαι οικοδομεῖν ( Αρχίζω για πρώτη φορά να οικοδομώ, είναι η πρώτη φορά που καταπιάνομαι με τη συγκεκριμένη δραστηριότητα )

 

Φίλιππος γάρ ἄρχεται περί Ἀλοννήσου λέγων ( Ο Φίλιππος ξεκινά να μιλά σχετικά με την Αλόνησσο )

 

Ὁπότε παλαίειν ἤρξω μανθάνειν; ( Πότε έκανες την αρχή να μαθαίνεις να παλεύεις; )

 

Τα ρήματα αἰσχύνομαι και αἰδοῦμαι

Τα συγκεκριμένα ρήματα, όταν συντάσσονται με κατηγορηματική μετοχή σημαίνουν “ντρέπομαι που κάνω κάτι, ντρέπομαι για κάτι που κάνω”. Όταν συντάσσονται με απαρέμφατο έχουν τη σημασία:  “ντρέπομαι να κάνω κάτι, δε κάνω κάτι από ντροπή”.

Τοῦτο μἐν οὐκ αἰσχύνομαι λέγων, τό δέ αἰσχυνοίμην ἄν λέγειν ( Δεν ντρέπομαι που λέω αυτό. Εκείνο, όμως, θα ντρεπόμουν να το πω ή δεν θα το έλεγα από ντροπή ), Ξενοφών.

Τα ρήματα ἀνέχομαι, τολμῶ, ὑπομένω

Ρήματα που συντάσσονται με μετοχή και απαρέμφατο είναι και τα ανωτέρω. Όταν λαμβάνουν κατηγορηματική μετοχή στη σύνταξή τους έχουν τη σημασία: “ανέχομαι να…, υπομένω… υποκύπτω σε κάτι, το οποίο λαμβάνει χώρα στο παρόν ή το μέλλον”.

Όταν λαμβάνουν απαρέμφατο ως συμπλήρωμα σημαίνουν: “τολμώ, έχω το θάρρος να κάνω κάτι στο μέλλον”.

Ὑπό γοῦν τοῦ Μήδου δεινότερα τούτων πάσχοντες ἠνείχοντο ( Ανέχονταν να παθαίνουν χειρότερα από τους Πέρσες ), Θουκυδίδης.

Ῥᾷον γάρ ἐτόλμα τις ποιεῖν ( Με μεγαλύτερη ευκολία τολμούσε κάποιος να κάνει…από δω και στο εξής)

Το ρήμα γιγνώσκω

Το ρήμα γιγνώσκω, όταν συντάσσεται με κατηγορηματική μετοχή σημαίνει “γνωρίζω, καταλαβαίνω ότι…”. Όταν συντάσσεται με απαρέμφατο, μπορεί να έχει τη σημασία “αποφασίζω να…, κρίνω ότι…, είμαι σε θέση να…, μαθαίνω πως να κάνω κάτι…,”.

Οἱ δέ ὡς ἔγνωσαν ἐξηπατημένοι, ξυνεστρέφεντο ( Μόλις κατάλαβαν ότι είχαν εξαπατηθεί…) Θουκυδίδης

Ἔγνω δόλῳ περιγενέσθαι αὐτοῦ  {Αποφάσισε να ( έκρινε ότι θα ) τον νικήσει με δόλο }, Αίσωπος

 

Το ρήματα ἐπίσταμαι 

Το ρήμα ἐπίσταμαι με κατηγορηματική μετοχή σημαίνει: “γνωρίζω καλά ότι…”.  Όταν συντάσσεται με απαρέμφατο σημαίνει: “γνωρίζω να…, γνωρίζω πως να κάνω κάτι”.

Ἐπίσταμαι δέ καί πρόσθεν ξενηλασίας γιγνομένας ( Γνωρίζω καλά ότι και προηγουμένως γίνονταν απομακρύνσεις ξένων), Ξενοφώντας

Καί ἐπνίγετο ὅστις νεῖν μή ἐτύγχανεν ἐπιστάμενος ( Και πνίγονταν όποιος τύχαινε να μη ξέρει να κολυμπά ή πως να κολυμπά ).

Το ρήμα οἶδα 

Το ρήμα οἶδα, όταν συντάσσεται με κατηγορηματική μετοχή σημαίνει: “γνωρίζω ότι…”. Όταν συντάσσεται με ειδικό απαρέμφατο σημαίνει: “γνωρίζω να…”

Οὐκ ἤδεσαν οἱ Ἕλληνες Κῦρον τεθνηκότα ( Οι Έλληνες δεν γνώριζαν ότι ο Κύρος είχε πεθάνει ).

Οῖδα τό μέλλον προορᾶν ( Γνωρίζω να προβλέπω το μέλλον )

 

Το ρήμα φαίνομαι

Το ρήμα φαίνομαι, όταν συντάσσεται με κατηγορηματική μετοχή σημαίνει: “φαίνομαι ότι…, αποδεικνύομαι ότι…”. Στην περίπτωση που συντάσσεται με απαρέμφατο σημαίνει: “φαίνομαι να…, δίνω την εντύπωση ότι…”. Παρατηρούμε ότι στην πρώτη περίπτωση το γεγονός παρουσιάζεται ως πραγματικό.

Στη δεύτερη υπάρχει μια πιο αβέβαιη χροιά. Όπως έχουμε ξαναδεί, οι αρχαίοι χρησιμοποιούσαν την κατηγορηματική μετοχή, όταν ήθελαν να προσδώσουν μια περισσότερο αντικειμενική διάσταση στα λεγόμενά τους.

Ὁ δέ νόμος φαίνεται ἀπαγορεύων ( Ο νόμος αποδεικνύεται ότι απαγορεύει…) Λυσίας

Μηδέ δίκαιαι ἐφαίνοντό σοι αἱ ὁμολογίαι εἶναι ( Ούτε οι ομολογίες σου έδιναν την εντύπωση ότι είναι δίκαιες ) Πλάτων

 

Το ρήμα πυνθάνομαι 

Στα ρήματα που συντάσσονται με μετοχή και απαρέμφατο ανήκει και το πυνθάνομαι. Όταν συμπληρώνεται η έννοιά του από κατηγορηματική μετοχή σημαίνει: “ακούω, μαθαίνω, πληροφορούμαι ότι…”. Στην περίπτωση που συνοδεύεται από απαρέμφατο σημαίνει: “νομίζω…, από πληροφορίες σχηματίζω την άποψη ότι…”. Επίσης, το πυνθάνομαι έχει και ανάλογες συντάξεις με τα ρήματα ἀκούω και αἰσθάνομαι που θα συναντήσουμε στη συνέχεια.

Πυθόμενοι αὐτόθι βασιλέα Ἀρταξέρξην τόν Ξέρξου νεωστί τεθνηκότα ἐπ’ οἴκου ἀνεχώρησαν ( Μόλις πληροφορήθηκαν ότι είχε πεθάνει ο βασιλέας Αρταξέρξης, ο γιος του Ξέρξη, αναχώρησαν για την πατρίδα ), Θουκυδίδης

Τόν δέ Δημοσθένην προσέλαβε πυνθανόμενος τήν ἀπόβασιν αὐτόν ἐς τήν νῆσον διανοεῖσθαι ( Επειδή από πληροφορίες σχημάτισε την άποψη ότι έχει στο νου του να πραγματοποιήσει την απόβαση στο νησί ), Θουκυδίδης.

Τα ρήματα ἀκούω και αἰσθάνομαι 

Τα συγκεκριμένα ρήματα (όπως και το πυνθάνομαι ) μπορούν να συνταχθούν με έξι διαφορετικούς τρόπους

• Με γενική προσώπου ή πράγματος. Σε αυτή την περίπτωση δηλώνεται η άμεση αίσθηση. 

Τῶν μαρτύρων ἀκηκόατε ( Ακούσατε με τα αυτιά σας τους μάρτυρες )

• Με αιτιατική. Σε αυτή την περίπτωση έχουμε έμμεση αίσθηση. 

Πάντα ἀκήκοας λόγον ( Έχεις πληροφορηθεί το κάθε τι )

• Με γενική και κατηγορηματική μετοχή. Και σε αυτή την περίπτωση δηλώνεται η άμεση αντίληψη. 

Θορύβου ἤκουσεν ἰόντος διά τῶν τάξεων. ( Άκουσε να περνά θόρυβος μέσα από τις γραμμές του στρατού )

• Με αιτιατική και κατηγορηματική μετοχή. Σε αυτή την περίπτωση δηλώνεται η έμμεση αντίληψη.

ᾜσθοντο τήν πόλιν κατειλημμένην ( Αντιλήφθηκαν ότι η πόλη είχε καταληφθεί )

• Με αιτιατική και ειδικό απαρέμφατο, όταν θέλουμε να δηλώσουμε μια φήμη ή ένα αβέβαιο γεγονός.

Ὁ Ἱππίας ᾐσθάνετο αὐτούς μέγα πάραά βασιλεῖ Δαρείῳ δύνασθαι  ( Ο Ιππίας είχε τη γνώμη ότι αυτοί είχαν μεγάλη δύναμη κοντά στον βασιλιά Δαρείο ).  

• Με ειδική πρόταση. Η περίπτωση αυτή είναι περισσότερο σπάνια.

Ἤσθετο ὁ δῆμος ὅτι οὐ τέθνηκεν ὁ Θρασυδαῖος  ( Οι δημοκρατικοί κατάλαβαν ότι δεν είχε πεθάνει ο Θρασυδαίος ).

Το ρήμα ἐπιλανθάνομαι 

Το ρήμα ἐπιλανθάνομαι, το οποίο σημαίνει “λησμονώ”,  επίσης ανήκει στα ρήματα που συντάσσονται με μετοχή και απαρέμφατο. Στην περίπτωση που συντάσσεται με κατηγορηματική μετοχή μεταφράζεται ως: “ξεχνάω ότι…” . Στην περίπτωση που το συναντήσουμε με απαρέμφατο μεταφράζεται ως: “ξεχνάω να… ή πως να…”.

 

Ἐπιλελήσμεθ’ ἡδέως γέροντες ὄντες ( Έχουμε ξεχάσει πως είμαστε γέροντες ). Ευριπίδης

Το προκείμενον μή ἐπιλαθώμεθα δι’αὐτά ἰδεῖν ( Να μη ξεχάσουμε να δούμε…) Πλάτων

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Πολυξένη Μπίλλα, Μαθήματα Σύνταξης της Αρχαίας Ελληνικής, Εκδόσεις Σαββάλας

Η Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα 

Παναγιώτου Τζαβέλη – Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας

Νίκου Ασωνίτη -Βασίλη Αναγνωστόπουλου -Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Φιλολογικές Εκδόσεις Εμμανουήλ Αναστασάκη

 

 

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Αρχαία Ελληνικά, Κατηγορηματική μετοχή

Η Σύνταξη της Κατηγορηματικής Μετοχής

Η σύνταξη της κατηγορηματικής μετοχής είναι από τα σημαντικότερα κεφάλαια του συντακτικού της Αρχαίας Ελληνικής. Στο προηγούμενο κείμενο ασχοληθήκαμε με τη σύνταξη των ρημάτων, τα οποία λαμβάνουν κατηγορηματική μετοχή στο υποκείμενό τους.  Πολύ σημαντικές κατηγορίες ρημάτων, ωστόσο, μπορούν να συνταχθούν με κατηγορηματική μετοχή, συνημμένη είτε στο υποκείμενο, είτε στο αντικείμενό τους. Θα μπορούσαμε να κατηγοριοποιήσουμε τα συγκεκριμένα ρήματα ως εξής:

 

 

Η Σύνταξη της Κατηγορηματικής Μετοχής με ρήματα που δηλώνουν αισθητική ή πνευματική αντίληψη

 

 

 

Έχουμε συνηθίσει να χαρακτηρίζουμε αυτά τα ρήματα, ως αισθητικά, γνωστικά, μνήμης και λήθης. Ας δούμε αναλυτικά τα βασικότερα από αυτά, καθώς πρόκειται για πολύ σημαντικά ρήματα της Αρχαίας Ελληνικής.  

 

 

ἀγνοῶ

αἰσθάνομαι ( αντιλαμβάνομαι, αισθάνομαι, καταλαβαίνω)

οἶδα και σύνοιδα (έχω συνείδηση, γνωρίζω καλά)

γιγνώσκω

ἐπίσταμαι

μανθάνω

πυνθάνομαι ( ζητώ να μάθω, ακούω, πληροφορούμαι, ρωτώ)

ἐνθυμοῦμαι ( σκέφτομαι ότι, λαμβάνω υπόψη ότι….)

μιμνήσκομαι

ἐπιλανθάνομαι και ἐπιλήθομαι ( λησμονώ )

ὁρῶ

θεῶμαι (βλέπω )

ἀκούω (ακούω, πληροφορούμαι )

ἁλίσκομαι ( συλλαμβάνομαι να…)

περιορῶ ( ανέχομαι, επιτρέπω )

 

 

 

 

Οι σημασιολογικές διαφορές ανάμεσα στα ρήματα οἶδα, ἐπίσταμαι και γιγνώσκω εξετάζονται στο κείμενό μας για τη σημασία και τη σημασιολογική εξέλιξη του ρήματος οἶδα

 

 

 

 

Ας δούμε κάποια παραδείγματα:

 

 

Ἠσθάνοντο τούς Ἀθηναίους πληροῦντας τά ναῦς ( Αντιλαμβάνονταν ότι οι Αθηναίοι επανδρώνουν τα πλοία ), Θουκυδίδης – Η μετοχή είναι συνημμένη στο αντικείμενο του ρήματος Ἀθηναίους.

 

…εἰδώς ἐνίους αὐτῶν ὄντας πολίτας χρηστούς και προθύμους ( …επειδή γνωρίζω ότι κάποιοι από αυτούς είναι πολίτες άξιοι και πρόθυμοι ), Λυσίας –Η μετοχή είναι συνημμένη στο αντικείμενο της μετοχής εἰδώς, ἐνίους.

 

ᾜδεσαν Σωκράτην ἀπ’ἐλαχίστων χρημάτων αὐταρκέστατα ζῶντα ( Γνώριζαν ότι ο Σωκράτης ζούσε με πάρα πολύ μεγάλη αυτάρκεια αν και είχε λίγα χρήματα ), Ξενοφώντας – Η μετοχή είναι συνημμένη στο αντικείμενο του ρήματος Σωκράτην .

 

Ἔγνω τήν εἰσβολήν ἐσομένην ( Ήξερε ότι η εισβολή θα γίνει ), Θουκυδίδης – Η μετοχή είναι συνημμένη στο αντικείμενο του ρήματος τήν εἰσβολήν .

 

Ἴσθι ἀνόητος ὤν ( Πρέπει να γνωρίζεις ότι είσαι ανόητος ). Ξενοφώντας – Η μετοχή είναι συνημμένη στο εννοούμενο υποκείμενο του ρήματος σύ.

 

Ὄψεσθε πάντας αὐτούς ὄντας διαφόρους μοι ( Θα δείτε ότι όλοι αυτοί είναι εχθροί μου ), Λυσίας – Η κατηγορηματική μετοχή είναι συνημμένη στο αντικείμενο του ρήματος αὐτούς.

 

Οὐ περιοφθήσεσθε ἀδικούμενοι ( Δε θα μείνετε αβοήθητοι να αδικείστε ) – Η κατηγορηματική μετοχή είναι συνημμένη στο εννοούμενο υποκείμενο του ρήματος ὑμεῖς

 

Οἱ Θηβαῖοι έγνωσαν ἐξηπατημένοι  ( Οι Θηβαίοι αντιλήφθηκαν ότι είχαν εξαπατηθεί ), Θουκυδίδης -Η κατηγορηματική μετοχή είναι συνημμένη στο υποκείμενο του ρήματος οἱ Θηβαῖοι

 

 

 

Ρήματα που δηλώνουν δείξη, αγγελία, έλεγχο

 

 

Τα πιο σημαντικά από αυτά τα ρήματα είναι:

 

 

ἀγγέλλω, ἀγγέλλομαι

ἀναγγέλλω

ἀποδείκνυμι και ἀποφαἰνω ( αποδεικνύω, φανερώνω)

δείκνυμι

δῆλον ποιῶ ( κάνω φανερό )

δηλῶ ( δείχνω, φανερώνω )

ἐλέγχω (αποδεικνύω )

ἐξαγγέλλω

ἐξελέγχω ( αποδεικνύω την ενοχή κάποιου )

ἐπιδείκνυμι ( αποδεικνύω, φανερώνω )

παρέχω (παρουσιάζω ), παρέχω ἐμαυτόν = παρουσιάζω τον εαυτό μου ως…

φαίνω, φαίνομαι ( αποδεικνύω, φανερώνω )

φανερόν ποιῶ

φωρῶ ( ανακαλύπτω )

 

 

 

Ας δούμε μερικά παραδείγματα:

 

 

Οὐδείς πώποτε ἐξήλεγξεν τά κριθέντα ἀδίκως δικασθέντα ( Κανείς ποτέ μέχρι τώρα δεν απέδειξε ότι δικάστηκαν άδικα ), Δημοσθένης -Η κατηγορηματική μετοχή είναι συνημμένη στο αντικείμενο του ρήματος τά κριθέντα.

 

Καί πειράσομαι τῷ λόγῳ τοῦτον μέν ἐπιδεῖξαι ψευδόμενον ( Και θα επιχειρήσω με τον λόγο μου να αποδείξω ότι αυτός ψεύδεται ), Λυσίας – Η μετοχή είναι συνημμένη στο αντικείκενο του απαρεμφάτου ἐπιδεῖξαι “τοῦτον”.

 

 

Ἱκανός (Σωκράτης) καί άλλως δοκιμάσαι τε καί ἁμαρτάνοντα ἐλέγξαι ( Ο Σωκράτης ήταν ικανός να δοκιμάσει και με άλλον τρόπο και να αποκαλύψει αυτούς που έκαναν σφάλματα ), Ξενοφώντας -Η μετοχή είναι συνημμένη στο εννοούμενο αντικείμενο του απαρεμφάτου ἐλέγξαι “τοῦτον” ή “τινά”.

 

 

 

Η Σύνταξη μερικών βασικών ρημάτων

 

Η σύνταξη της κατηγορηματικής μετοχής, που μελετήσαμε μέχρι εδώ δεν εξαντλεί τις πιθανές συντάξεις που μπορούν λάβουν κάποια από τα πιο σημαντικά ρήματα της Αρχαίας Ελληνικής. Στο επόμενο κείμενό μας εξετάζουμε και αναλύουμε τις πιο βασικές περιπτώσεις.

 

 

 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

 

Πολυξένη Μπίλλα, Μαθήματα Σύνταξης της Αρχαίας Ελληνικής, Εκδόσεις Σαββάλας

Η Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα 

Παναγιώτου Τζαβέλη – Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας

Νίκου Ασωνίτη -Βασίλη Αναγνωστόπουλου -Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Φιλολογικές Εκδόσεις Εμμανουήλ Αναστασάκη

 

 

 

 

 

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Αρχαία Ελληνικά, Εκπαιδευτικό Υλικό, Κατηγορηματική μετοχή, Συντακτικό Αρχαίας Ελληνικής

Κατηγορηματική Μετοχή συνημμένη στο Υποκείμενο

Όσον αφορά το υποκείμενο, υπάρχουν κάποιες κατηγορίες ρημάτων τα οποία λειτουργούν ως συνδετικά. Συνδέουν το υποκείμενο  του ρήματος και το κατηγορούμενό του. Όταν το κατηγορούμενο είναι μετοχή, τότε έχουμε κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενο του ρήματος. Χρησιμοποιώντας ένα πολύ γενικό ορισμό θα λέγαμε ότι ως κατηγορηματική μετοχή χαρακτηρίζεται η μετοχή που λειτουργεί ως κατηγορηματικός προσδιορισμός ή κατηγορούμενο στο υποκείμενο ή το αντικείμενο του ρήματος.

 

 

Η λεπτή σημασιολογική διαφορά

 

 

 

 

Αν κάτι χαρακτήριζε τον Αρχαίο Ελληνικό Λόγο, αυτό ήταν η δυνατότητα να αποδώσουμε λεπτές σημασιολογικές διαφορές μέσα από διαφορετικές λεκτικές μορφές. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το ρήμα οἶδα , το οποίο έχει ένα διαφορετικό σημασιολογικό περιεχόμενο από το γιγνώσκω, το ἐπίσταμαι και το αἰσθάνομαι.

Κατ’αυτόν τον τρόπο και η κατηγορηματική μετοχή χρησιμοποιούταν για να δηλωθεί μια πραγματική και θεμελιωμένη γνώση. Είναι χαρακτηριστική η χρήση της στα Πολιτικά  από τον Αριστοτέλη. Ας παρακολουθήσουμε τη σκέψη του: “Ἐπειδή πᾶσαν πόλιν ὁρῶμεν κοινωνίαν τινά οὖσαν...”. Η χρησιμοποίηση της κατηγορηματικής μετοχής οὖσαν στο κείμενο ενισχύει την αντικειμενική διάσταση των γραφομένων. Πρόκειται για μια γνώση, πέραν κάθε αμφιβολίας.

 

 

 

 

Η Θέση της Κατηγορηματικής Μετοχής

 

 

Με δεδομένο ότι η κατηγορηματική μετοχή χρησιμοποιείται ως κατηγορούμενο ή κατηγορηματικός προσδιορισμός, είναι εύλογο ότι θα τη συναντήσουμε σε μια πρόταση σε αντίστοιχη θέση. Θα βρίσκεται – όταν αναφέρεται σε έναρθρο ουσιαστικό – είτε πριν από το άρθρο του ουσιαστικού που προσδιορίζει είτε μετά το ουσιαστικό. Ας δούμε δυο χαρακτηριστικά παραδείγματα:

 

• ἤκουσεν ἔργα ἀνδρὸς διαχειριζόμενον τὸν Κῦρον:  Σε αυτή την περίπτωση η μετοχή διαχειριζόμενον λαμβάνει την κλασική θέση του κατηγορηματικού προσδιορισμού, η οποία είναι πριν το άρθρο του ουσιαστικού. (τὸν Κῦρον)

 

• εἶχον τὰς ἀσπίδας ἐκκεκαλυμμένας): Σε αυτή την περίπτωση η θέση της μετοχής είναι αμέσως μετά το έναρθρο ουσιαστικό. 

 

 

 

 

Κατηγορηματική Μετοχή συνημμένη στο Υποκείμενο

 

 

Κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενο δέχονται καταρχάς τα ρήματα εἰμί, ὑπάρχω, γίγνομαι. Σε αυτές τις περιπτώσεις η μετοχή λειτουργεί ως κατηγορούμενο. Σημαντικό είναι να σημειώσουμε ότι η μετοχή σε συνδυασμό με το συνδετικό ρήμα σχηματίζει περίφραση απλού ρήματος. Για παράδειγμα: 

 

Ὑπῆρχον Ὁλύνθιοι δύναμίν τινά κεκτημένοι. 

Αυτή η διατύπωση ισοδυναμεί με την πρόταση: Ὁλύνθιοι δύναμίν τινα ἐκέκτηντο. 

 

Το ίδιο ισχύει και στα παρακάτω παραδείγματα:

 

 

ἦν δὲ τὸ δεῖπνον ποιεύμενον ἐν Θῄβῃσι ( = το δείπνο έγινε στις Θήβες.) Ηρόδοτος

 

ἃ μεταπεμπόμενοι ἦσαν (= αυτά που είχαν παραγγείλει.) Θουκυδίδης

 

συνελυληθότες ἦσαν αὐτόσε καὶ ἄνδρες καὶ γυναῖκες καὶ κτήνη πολλά ( = είχαν συναθροιστεί σε κείνο το μέρος και άνδρες και γυναίκες και πολλά ζώα. ) Ξενοφών

 

τί ποτ’ ἐστὶν οὗτος ἐκείνου διαφέρων ( =σε τι λοιπόν διαφέρει αυτός από εκείνον.) Πλάτων

 

τοῦτο ὑπάρχειν ὑμᾶς εἰδότας ἡγοῦμαι ( =πιστεύω ότι σίγουρα το γνωρίζετε αυτό.) Δημοσθένης

 

μὴ σαυτόν θ’ ἅμα κἄμ’, ὄντα σαυτοῦ πρόστροπον, κτείνας γένῃ ( =για να μη γίνεις φονιάς του εαυτού σου και δικός μου, που είμαι και ικέτης σου.) Σοφοκλής

 

μισοῦντες γίγνονται τοὺς κακούς ( = μισούν τους κακούς ή γίνονται άνθρωποι που μισούν τους κακούς).

 

 

 

 

Κατηγορίες Ρημάτων

 

 

• Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στα παρακάτω ρήματα που λαμβάνουν κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενο. Ας τα δούμε πιο αναλυτικά: τυγχάνω, λανθάνω, διατελῶ, οἴχομαι, φθάνω, διάγω, διαγίγνομαι, φαίνομαι, φανερός εἰμί, δῆλός εἰμι

 

Χαρακτηριστικό αυτών των ρημάτων είναι ότι δηλώνουν την κατάσταση που βρίσκεται το υποκείμενο ή το πως αυτό ενεργεί. Το βάρος του νοήματος το έχει συνήθως η μετοχή και το ρήμα της πρότασης έχει δευτερεύουσα σημασία. Επομένως, σε αρκετές περιπτώσεις η πιο δόκιμη μετάφραση είναι να μεταφράζουμε το ρήμα ως επίρρημα και τη μετοχή ως ρήμα.

 

 

• τυγχάνω ( = τυχαίνει να…, κατά τύχη…τυχαία…)

 

– Αὐτοί γάρ οἱ ἄνθρωποι τυγχάνουσι νομίζοντες τον Δία τῶν Θεῶν ἄριστον και δικαιότατον ( τυχαίνει να…, συμβαίνει να…), Πλάτων 

– Καί ἔτυχεν ἡ φυλή ἠμῶν πρυτανεύουσα ( =κατά τύχη πρυτάνευε ), Πλάτων

 

• λανθάνω ( =μένω απαρατήρητος, δε γίνομαι αντιληπτός, κρυφά, χωρίς να το καταλάβω…) 

– Ἔλαθον ἐμαυτόν ουδέν εἰπὠν ( δεν είπα τίποτα κρυφά από τον εαυτό μου )

 

• διατελῶ, διάγω, διαγίγνομαι ( =περνάω τον καιρό μου, βρίσκομαι συνέχεια, συνεχίζω να…, χωρίς διακοπή, διαρκώς, πάντοτε )

– Παρασκευαζόμενοι ταῦτα ὅλην τήν ἡμέραν διετέλεσαν οἱ Ἀθηναῖοι ( = Χωρίς διακοπή παρασκεύαζαν αυτά όλη την ημέρα οι Αθηναίοι ), Θουκυδίδης 

 

• οἴχομαι ( = έχω φύγει, είμαι φευγάτος, γρήγορα, κατευθείαν  )

– Εἰ μέν γάρ ὡς ἐκράτησε Φίλιππος ᾤχετ’  εὐθέως ἀπιών… ( Αν έφευγε κατευθείαν, γρήγορα… ) Δημοσθένης

 

• φαίνομαι, φανερός εἰμί, δῆλός εἰμι  ( = φαίνομαι ότι…, είναι φανερό ότι…, αποδεικνύεται ότι…, πραγματικά είμαι, φανερά, απροκάλυπτα ) 

– Λακεδαιμόνιοι δέ πρότερόν τε δῆλοι ἦσαν ἐπιβουλεύοντες ἡμῖν καί νῦν οὔχ ἥκιστα 

– ( = Οι Λακεδαιμόνιοι και πριν φανερά σχεδίαζαν κακό εναντίον μας )  Θουκυδίδης

 

• φθάνω ( =προφταίνω, φτάνω πρώτος, πρώτος, αμέσως, μόλις, πριν, γρήγορα ) 

– Φθάνουσιν ἐπί τῷ ἄκρῳ γενόμενοι τούς πολεμίους ( =φθάνουν στην κορυφή πριν από τους εχθρούς ) 

Να σημειώσουμε για το ρήμα φθάνω πως η φράση οὐκ ἄν φθάνοιμι + μετοχή δηλώνει έντονη προτροπή και μεταφράζεται “θα κάνω κάτι αμέσως“

 

 

 

Ρήματα ψυχικού πάθους

 

 

Κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενο μπορούν να λάβουν και τα ρήματα ψυχικού πάθους. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι να σημειώσουμε πως τα ίδια ρήματα συντάσσονται -λόγω της σημασίας τους – και με αιτιολογική μετοχή. Ορισμένες φορές, μάλιστα, η διάκριση δεν είναι εύκολη νοηματικά. Η άποψη που έχει επικρατήσει είναι ότι, εφόσον η μετοχή δηλώνει πράξη σύγχρονη προς την πράξη που δηλώνει το ρήμα θα θεωρηθεί κατηγορηματική. Εφόσον η μετοχή δηλώνει το προτερόχρονο σε σχέση με το ρήμα θα θεωρηθεί αιτιολογική.

 

 

Επομένως:

 

Ἀγανακτῶ ἐνθυμούμενος ( Αγανακτώ να θυμάμαι ) η μετοχή είναι κατηγορηματική.

Οἱ Ἀθηναῖοι μετεμέλοντο τἀς σπονδάς οὐ δεξάμενοι ( Οι Αθηναίοι μετανοούσαν επειδή δεν δέχτηκαν τις σπονδές) Η μετοχή είναι αιτιολογική, καθώς χρονικά προηγείται η ενέργεια που δηλώνει σε σχέση με την ενέργεια του ρήματος.

 

 

Τα πιο συνηθισμένα ρήματα ψυχικού πάθους είναι τα εξής:

 

ὀργίζομαι

ἄχθομαι ( ενοχλούμαι, στεναχωριέμαι),

ἀγανακτῶ

βαρύνομαι (στεναχωριέμαι),

βαρέως ή χαλεπῶς φέρω (δυσανασχετώ)

λυπῶ -λυποῦμαι

ἀλγῶ (πονώ)

αἰσχύνομαι (ντρέπομαι)

αἰδοῦμαι (ντρέπομαι)

ἥδομαι (ευχαριστιέμαι)

χαίρω

ἀγαπῶ (ευχαριστιέμαι)

μεταμέλομαι

ζηλῶ

μέμφομαι

θαυμάζω (απορώ)

φθονῶ

χαίρω

ἀθυμῶ (δυσανασχετώ)

οἰκτίρω (λυπούμαι)

 

 

Ας σημειωθεί ότι και σε αυτή την κατηγορία ρημάτων, όπως άλλωστε και στην προηγούμενη αλλά και στις επόμενες, η κατηγορηματική μετοχή ενδέχεται να είναι ο φορέας του κύριου νοήματος της πρότασης και να αποδίδεται για τον λόγο αυτό με ρήμα, ενώ το ρήμα να έχει μια δευτερεύουσα νοηματική λειτουργία και να μεταφράζεται με επίρρημα ή επιρρηματική φράση:

 

ἥδομαι, ὦ Κλέαρχε, ἀκούων σου φρονίμους λόγους ( = χαίρομαι, Κλέαρχε, που ακούω συνετά λόγια από σένα ή: ακούω με ευχαρίστηση συνετά λόγια από σένα.) Ξενοφών

χαίρω διαλεγόμενος τοῖς σφόδρα πρεσβύταις (= χαίρομαι να συζητώ με τους πολύ ηλικιωμένους ή: συζητώ με χαρά κ.λπ.) Πλάτων

 

 

 

Ρήματα έναρξης και λήξης

 

 

Κατηγορηματική μετοχή στο υποκείμενο λαμβάνουν και τα ρήματα που δηλώνουν την έναρξη ή τη λήξη μιας πράξεως. Τα πιο χαρακτηριστικά είναι τα εξής:

 

ἄρχω ή ἄρχομαι (ξεκινώ να…)

ἀπολείπω (παύω)

διαλείπω (παύω)

ἐπιλείπω (αφήνω)

λήγω

παύομαι

ὑπάρχω

 

Σε αυτή την περίπτωση μεταφράζουμε με το να +υποτακτική. Για παράδειγμα:

Σωκράτης οὐκ ἔληγε φιλοσοφῶν ( Ο Σωκράτης δεν σταματούσε να φιλοσοφεί)

Οὖτος ἦρξε ἀδικῶν ἡμᾶς ( Αυτός άρχισε να αδικεί εμάς)

Οὔποτε ἐπαυόμην ἡμᾶς οἰκτίρων ( Ποτέ δεν έπαψα να σας λυπούμαι)

 

 

 

Ρήματα που δηλώνουν υπομονή, καρτερία, ανοχή, κάματο

 

 

Κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενο λαμβάνουν και τα ρήματα που δηλώνουν καρτερία, ανοχή, υπομονή, κάματο. Τα πιο συνηθισμένα από αυτά είναι:

ἀνέχομαι

ἀπαγορεύω ( κουράζομαι, εξαντλούμαι ) Ας σημειωθεί ότι το ρήμα στον αόριστο και στον παρακείμενο σχηματίζεται αντίστοιχα: ἀπεῖπον, ἀπείρηκα

κάμνω ( κουράζομαι )

καρτερῶ

ὑπομένω

 

Ἀπείρηκα ἀκούων ( Κουράστηκα να ακούω)

ἤν καρτερῶσιν προσκαθήμενοι ( εάν επιμείνουν καρτερικά στην πολιορκία ) Θουκυδίδης

 

 

 

Ρήματα πλησμονής, κορεσμού, απόλαυσης, επάρκειας 

 

 

Κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενο μπορούν να λάβουν και ρήματα που δηλώνουν πλησμονή, κορεσμό, απόλαυση και επάρκεια. Τα πιο συνηθισμένα είναι:

 

πίμπλαμαι

κορέννυμαι ( χορταίνω)

μεστός εἰμί ( είμαι γεμάτος)

πλήρης εἰμἰ

ἀρκῶ

ἄδην ἔχω ( χορταίνω)

ἰκανός εἰμί ( έχω επάρκεια)

 

Μεστός ἦν θυμούμενος ( Ήταν γεμάτος από θυμό) Σοφοκλής

Οὔτοι σόν βλέπων ἐμπίμπλαμαι πρόσωπον  ( Δε χορταίνω να βλέπω το πρόσωπό σου) Ευριπίδης

 

 

 

Ρήματα που δηλώνουν νίκη ή ήττα

 

 

Κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενο λαμβάνουν και ρήματα που δηλώνουν νίκη ή ήττα. Τα πιο χαρακτηριστικά είναι:

 

ἡττῶμαι ( μειονεκτώ, φαίνομαι κατώτερος )

λείπομαι ( είμαι κατώτερος)

νικῶ

περιγίγνομαι ( υπερτερώ)

 

Οὐχ ἡττησόμεθα εὖ ποιοῦντες τοῦτον ( δεν θα είμαστε κατώτεροι στο να τον ευεργετούμε)

Οὐδείς πώποτε τήν πόλιν ἡμῶν δοκεῖ νικῆσαι ( κανείς ποτέ δεν ξεπέρασε την πόλη μας στην ευεργεσία)

 

 

 

Ρήματα ευεργεσίας ή αδικοπραγίας

Ρήματα που δηλώνουν πράξη ευεργεσίας ή αδικίας λαμβάνουν, επίσης, κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενο.  Τα πιο συνηθισμένα είναι:

 

ἀδικῶ

δίκαια ποιῶ

εὖ ποιῶ ( ευεργετώ)

κακῶς ποιῶ ( βλάπτω)

χαρίζομαι ( κάνω χάρη, γίνομαι ευχάριστος, αρεστός)

 

Εὖ ποιήσας ἀναμνήσας με ( Έκανες καλά που μου το θύμησες)

Ἀδικεῖτε πολέμου ἄρχοντες ( Αδικείτε με το ναξεκινάτε τον πόλεμο)

 

 

Γενική παρατήρηση 

 

Ως γενική παρατήρηση, θα μπορούσαμε να επισημάνουμε ότι τα αμετάβατα και παθητικά ρήματα λαμβάνουν γενικά κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενο, ενώ τα μεταβατικά κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο αντικείμενο. Και φυσικά, υπάρχουν πολλές κατηγορίες ρημάτων που λαμβάνουν κατηγορηματική μετοχή, τόσο στο υποκείμενο, όσο και στο αντικείμενό τους.

 

 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

 

Παναγιώτου Τζαβέλη – Συντακτικό Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας

Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα 

Πολυξένη Μπίλλα – Μαθήματα Σύνταξης της Αρχαίας Ελληνικής,  Εκδόσεις Σαββάλας 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Λάμπρος Κουλουμπαρίτσης, Προσωκρατική Φιλοσοφία

Σύμβολα στην Προσωκρατική Φιλοσοφία

Με τους Προσωκρατικούς βρισκόμαστε στην αυγή της Δυτικής σκέψης και φιλοσοφίας.  Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι στα σπαράγματα, που έχουν φτάσει ως εμάς η διάκριση ανάμεσα στην ποίηση, τη φιλοσοφία και την επιστήμη δεν είναι εύκολα διακριτή. Έτσι, τα σύμβολα στην Προσωκρατική φιλοσοφία χρησιμοποιούνται συχνά και βοηθούν στη σκιαγράφηση της σκέψης των διανοητών. Ο Ξενοφάνης γράφει έμμετρα. Τα θέματά του είναι φιλοσοφικά. Το ίδιο συμβαίνει με τον Παρμενίδη. Η εξαιρετικής σημασίας σύλληψή του αποτυπώνεται σε ποιητική μορφή. Τα σύμβολα και οι εικόνες, λοιπόν,  έρχονται εύκολα στο λόγο αυτών των υπέροχων διανοητών. Αποτυπώνουν τη δική τους αντίληψη, σχεδιάζουν τον κόσμο με τα δικά τους χρώματα.

 

 

 

Σύμβολα στην Προσωκρατική Φιλοσοφία – Οι τρεις διανοητές

 

 

Η λύρα, η σφαίρα και η καρδιά λειτουργούν ως σύμβολα στην Προσωκρατική Φιλοσοφία. Ο Ηράκλειτος χρησιμοποιεί τη λύρα, ο Παρμενίδης τη σφαίρα και ο Εμπεδοκλής την καρδιά. Μέσω αυτής της επιλογής επιχειρούν να μεταδώσουν την αντίληψή τους για τη μορφή του κόσμου, όπως τη συλλαμβάνουν μέσα από την εικόνα των τριών συμβόλων.

 

 

Σύμβολα στην Προσωκρατική Φιλοσοφία – Οι Κοσμολογικές Αρχές

 

Μελετώντας την Ελληνική κοσμολογία ερχόμαστε σε επαφή με δύο βασικές αρχές: την αρχή του κυκλικού γίγνεσθαι και την αρχή της πολλαπλότητας των κόσμων. Οι αρχαίοι Έλληνες παρατηρούσαν την εναλλαγή των εποχών. Σε μια εποχή που δεν υπήρχε ίχνος ρύπανσης, ήταν επόμενο οι εποχές να έρχονται και να παρέρχονται χωρίς καμία σχεδόν αλλαγή. Αυτό εδραίωσε την πίστη ότι αυτός ο κύκλος είναι αέναος και, ακόμη, ότι αποδεικνύει την τελειότητα της Φύσης.

Ο Ηράκλειτος παρατηρεί αυτή τη ροή και στη δική του σκέψη σχηματοποιείται με τον ακόλουθο τρόπο: Η μεταβολή είναι η σταθερά της Φύσης. Ωστόσο, αν παρατηρήσουμε από πιο κοντά θα δούμε ότι κάτι που μεταβάλλεται και λαμβάνει μια άλλη μορφή έχει και τη δυνατότητα να επανέλθει στην προγενέστερη κατάσταση. Το νερό μπορεί να μεταβληθεί και να γίνει πάγος, στη συνέχεια, όμως, μπορεί να ξαναγίνει νερό. Άρα, ό,τι μεταβάλλεται στην ουσία του είναι το ίδιο.

Το σημείο αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον καθώς διαπιστώνουμε ότι ο Ηράκλειτος δεν είναι τόσο μακριά από τον Παρμενίδη, όσο η παραδοσιακή ανάγνωση – επηρεασμένη από τον Πλάτωνα – αφήνει να διαφανεί.

Η πολλαπλότητα των κόσμων εντάσσεται στο γενικότερο πλαίσιο της φιλοσοφικής διερεύνησης του Ενός και του Πολλαπλού. Ας αναφέρουμε, απλά, ότι ο αρχαϊκός άνθρωπος ζει σε μια πραγματικότητα πολλαπλή, καθώς ζώντες, θεοί, πνεύματα, νεκροί ζουν σε ένα παρόν μόνιμο, λαμπερό.

 

 

Η λύρα του Ηρακλείτου

 

Ο Ηράκλειτος συγκρίνει τη Φύση με μια λύρα. Μέσα στη λειτουργία της λύρας διακρίνει τόσο την κυκλικότητα του γίγνεσθαι, όσο και την πολλαπλότητα των κόσμων. Η σκέψη του Ηρακλείτου συγκροτείται γύρω από την παλίντονον αρμονίην, την αρμονία των αντιθέτων. Στη λύρα μπορούμε να εντοπίσουμε:

• Την εναλλαγή των χορδών. Κάποιες παράγουν ήχο πιο οξύ, κάποιες αμβλύ. Αυτή μπορεί να χαρακτηρισθεί ως μια μεταφορά για την αρμονία των αντιθέτων.
• Το πλήθος των χορδών το οποίο παραπέμπει ως μεταφορά στην πολλαπλότητα των κόσμων
• Τέλος, τη δόνηση των χορδών – τη μετακίνηση και, τελικά, την επιστροφή τους στην αρχική θέση – η οποία μπορεί να θεωρηθεί ότι παραπέμπει στη θεωρία της Αέναης Επιστροφής.

 

 

Η Σφαίρα του Παρμενίδη

 

Ο Παρμενίδης μας δίνει μια άλλη εικόνα του κόσμου. Παρουσιάζει την εικόνα της Σφαίρας. Η Φύση αποτελείται από επάλληλες σφαίρες, οι οποίες περικλείονται από την ανώτερη σφαίρα. Τον κλειστό και ακίνητο ουράνιο θόλο. Η Φύση δεν αποτελείται από Νερό, όπως υποστήριζε ο Θαλής, ούτε δημιουργείται από τη Φωτιά, όπως άφηνε να διαφανεί ο Ηράκλειτος. Τα τέσσερα βασικά στοιχεία – Γη, Νερό, Αέρας, Φωτιά – απουσιάζουν στη σκέψη του Παρμενίδη. Το υπέρτατο Όν δημιουργεί τα πάντα, είναι το μόνο αληθές και με τον ίδιο τρόπο που ένα διαμάντι είναι στο βάθος του άνθρακας, έτσι και η Φύση είναι το Όν.

 

 

Η μεταφορά της καρδιάς στον Εμπεδοκλή

 

Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι η σύνθεση που μας παρουσιάζει ο Εμπεδοκλής. Η Ηρακλείτεια σύνθεση των αντιθέτων μπορούμε να πούμε ότι βρίσκεται στη θαυμάσια σύλληψη των δύο αντιθέτων δυνάμεων που κατά τον Εμπεδοκλή συγκροτούν τον ρυθμό του Κόσμου: η Φιλότης και το Νείκος. Σε μια ελεύθερη απόδοση, η έλξη και η απώθηση. Χρησιμοποιώντας τη μεταφορά της καρδιάς θα τονίσει ότι ο Κοσμικός ρυθμός συγκροτείται από τη συστολή (Φιλότης) και τη διαστολή (Νεικος). Η εικόνα θυμίζει τον κύκλο της αναπνοής και θα λέγαμε ότι υπάρχει αναλογία και με αντίστοιχη Ινδουιστική προσέγγιση και σίγουρα με φιλοσοφίες του Zen.

Όταν στον Κοσμικό ρυθμό επικρατεί η Φιλότης, τότε όλα είναι αρμονικά συγκερασμένα και συγκροτούν μια τέλεια Σφαίρα. Αυτή η Σφαίρα κατονομάζεται ως ο Θεός Σφαίρος. Και εδώ, βέβαια, δεν είναι δύσκολο να αντιληφθούμε την επίδραση της Παρμενίδειας σκέψης.

Όταν στον Κοσμικό ρυθμό επικρατεί το Νείκος, ο Θεός Σφαίρος δεν παρουσιάζει την τέλεια εικόνα που είχε στο προγενέστερο στάδιο. Η ύλη έχει διαμελιστεί στα βασικά της σημεία. Η εικόνα θυμίζει πολύ τη σύλληψη του Δημοκρίτου για τα βασικά σωματίδια της ύλης, τα άτομα.

Οι κύκλοι αυτοί διαρκούν και αναπτύσσονται σταδιακά μέχρις ότου φτάσουν στην ακραία κατάστασή τους. Στο μέσο διάστημα, μορφές συγκροτούνται και χάνονται.

Παρατηρούμε και εδώ τη βασική αρχή της αέναης επιστροφής, όπως επίσης και την αρχή της πολλαπλότητας των κόσμων.

 

 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

• G.S. Kirk, J.E. Raven and M. Schofield, eds., The Presocratic Philosophers, 2nd edition, (Cambridge, 1983)
• Νίκος Ράπτης ,  Οι έννοιες της Φιλότητας και του Νείκους στο έργο του Εμπεδοκλή
• Λάμπρος Κουλουμπαρίτσης , Ιστορία της Αρχαίας και Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας, Εκδόσεις Εξάντας, Μετάφραση: Ευγενία Γραμματικοπούλου
• Couloubaritsis Lambros, La Pensée de Parménide, Editions Ousia

 

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Λάμπρος Κουλουμπαρίτσης, Προσωκρατική Φιλοσοφία, Φιλοσοφία

Προσωκρατική Σκέψη: Γοητευτική και πολύσημη

Η Προσωκρατική σκέψη ασκεί ιδιαίτερη γοητεία. Μάλιστα, σήμερα, που ερχόμαστε σε επαφή με την πολυπλοκότητα και την αβεβαιότητα – ως σταθερά του Σύμπαντος και της Ζωής – η συμβολή της Προσωκρατικής σκέψης είναι πολύτιμη. Στις απόπειρες ερμηνείας, ωστόσο, καλό είναι να έχουμε υπόψη μας ότι ο Αρχαϊκός Κόσμος χαρακτηρίζεται από πολυσημία και να είμαστε προσεκτικοί. Ας μη ξεχνάμε πως για πολλούς διανοητές ελάχιστα είναι τα κείμενα που έχουν διασωθεί. Κάποιες φορές ερμηνεύουμε ανασυγκροτώντας και υποθέτοντας.

 

 

Οι Βασικοί Άξονες – Το Ένα και το Πολλαπλό

 

 

 

 

Μελετώντας την Προσωκρατική σκέψη μπορούμε να εντοπίσουμε κάποιους βασικούς άξονες, κάποια βασικά θέματα, τα οποία απασχολούν τους διανοητές. Το ζήτημα του Ενός και του Πολλαπλού είναι το πρώτο από αυτά. Θα μπορούσαμε να το εκφράσουμε με το ερώτημα κατά πόσον είναι δυνατόν μια βασική ουσία να είναι η αιτία της πολλαπλότητας που συναντούμε γύρω μας.

Όπως είδαμε σε προηγούμενα κείμενα, για τον Θαλή το στοιχείο αυτό ήταν το Νερό, για τον Αναξίμανδρο το Άπειρον, για τον Αναξιμένη ο Αήρ και για τον Ξενοφάνη η σύλληψη του ενός Θεού. Επαναλαμβάνουμε ότι αυτή δεν είναι παρά μια σχηματική απόδοση μιας πολύσημης σκέψης.Η σύγχρονη έρευνα καταδεικνύει ότι το ζήτημα του Ενός και του Πολλαπλού δεν σταμάτησε ποτέ να απασχολεί τη φιλοσοφία.

Σήμερα, μιλούμε πλέον για την πολυπλοκότητα του κόσμου. Οργανισμοί όπως το ινστιτούτο της Santa Fe μελετούν διεπιστημονικά την πολυπλοκότητα και την αρχή αυτής της τάσης μπορούμε να την ανιχνεύσουμε στους Προσωκρατικούς.

 

 

Η Ροή και η Σταθερότητα

 

Την Προσωκρατική σκέψη απασχολεί έντονα και το ζήτημα της ροής (κίνησης) και της σταθερότητας (ακινησίας). Θα συνοψίζαμε αυτόν τον προβληματισμό γύρω από το ερώτημα: Γύρω μας, ακόμα και αυτά που φαίνονται να είναι σταθερά αλλάζουν. Ένα βουνό υφίσταται κατολισθήσεις, η βροχή λειαίνει τον βράχο με το πέρασμα του χρόνου. Ωστόσο, κάτι μοιάζει να μένει σταθερό, κάτι τους προσδίδει ταυτότητα. Πόσο πραγματική είναι η συνεχής αλλαγή, πόσο πραγματική η ακίνητη ουσία; Και κυρίως ποια είναι η μεταξύ τους διαλεκτική σχέση;

 

 

 

Η Σχετικότητα – Η θέση του Παρατηρητή

 

Το προηγούμενο ερώτημα μας οδηγεί αναπόφευκτα σε μια πρώιμη μορφή γνωσιολογικής διερεύνησης. Οι αρχές που συγκροτούμε, η θέαση του κόσμου είναι πραγματική, απόλυτη και αντικειμενική ή μήπως καθορίζεται από τον καθένα ξεχωριστά τόσο ως άτομο, όσο και ως ανθρώπινο είδος;

 

 

Προσωκρατική Σκέψη: Η γοητεία και η πολυσημία της

 

Η γοητεία που ασκεί η Προσωκρατική σκέψη δεν είναι τυχαία. Καταρχάς, όταν διαβάζουμε τα σπαράγματα που έχουν φτάσει ως εμάς, αισθανόμαστε ότι είμαστε στην αυγή της δυτικής – τουλάχιστον – σκέψης. Όλα είναι νέα, καθαρά και λούζονται στο φως της Ιωνίας. Οι διανοητές βρίσκονται στο σημείο που φιλοσοφία, μυθολογική αφήγηση, ποίηση και επιστήμη είναι σχεδόν αξεχώριστες.

Αυτοί είναι οι πρώτοι, που θα βάλουν τις βάσεις για την εξέλιξη της επιστήμης και της φιλοσοφίας. Σήμερα, η εξειδίκευση είναι απόλυτη. Υπάρχουν κείμενα φιλοσοφικά, απροσπέλαστα για τον μη επαγγελματία φιλόσοφο. Με τους Προσωκρατικούς βρισκόμαστε τρόπον τινά σε μια Παραδείσια κατάσταση. Έχουμε την αίσθηση του Όλου, την αίσθηση της Πηγής.

 

 

Προσωκρατική σκέψη: Ο κίνδυνος της προβολής

 

Αυτή η γοητεία των Προσωκρατικών πρέπει να κάνει τον μελετητή προσεκτικό στις πιθανές ερμηνείες του. Όπως προαναφέρθηκε δεν έχουμε κανένα έργο αυτών των διανοητών ολόκληρο στα χέρια μας. Για τους περισσότερους σπαράγματα και, μάλιστα, σπαράγματα που έχουν διασωθεί από άλλους πολύ μεταγενέστερούς τους συγγραφείς.

Ο κίνδυνος, λοιπόν, και εμείς να προβάλλουμε τη δική μας σκέψη σε ένα κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον εντελώς διαφορετικό από το δικό μας είναι υπαρκτός. Το ίδιο σε ένα βαθμό έχει κάνει και ο Πλάτωνας, όταν επιχειρεί να ερμηνεύσει τα λόγια του Παρμενίδη, αλλά και ο Αριστοτέλης σε κάποια άλλα σημεία.

Σε κάθε περίπτωση, η επαφή με τα αποσπάσματα των Προσωκρατικών μας κάνει να νιώθουμε πως βρισκόμαστε σε ένα περιβάλλον που ο άνεμος της δημιουργικότητας φυσά νέος και δυνατός. Ο κατακερματισμός των επιστημών του ανθρώπου, της φιλοσοφίας και της ποίησης δεν έχει πραγματοποιηθεί. Ο διανοητής είναι ελεύθερος να κινηθεί και να επιλέξει τη μορφή της έκφρασής του. Το σύμπαν ακόμα είναι ένα θαύμα.