• By Μάκης Τσελέντης
• Έκθεση, Προτεινόμενα κριτήρια έκθεσης, Σημειώσεις για την Έκθεση

Για τους νέους – Προτεινόμενο θέμα Έκθεσης

Στο δοκίμιο “Για τους νέους”, ο Μανώλης Ανδρόνικος επιχειρεί να προσεγγίσει τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι μεγαλύτερης γενιάς συνηθίζουν να σκιαγραφούν τους νέους. Παρότι το κείμενο έχει γραφεί πολλά χρόνια πριν ( το 1967 ) είναι επίκαιρο στο εξής σημείο: Οι άνθρωποι λειτουργούμε με στερεότυπα, κάτι το οποίο είναι σε έναν βαθμό φυσιολογικό. Το πρόβλημα και σε κοινωνικό και σε ατομικό επίπεδο ξεκινά, όταν δεν έχουμε επίγνωση αυτής της πραγματικότητας και πιστεύουμε ότι αυτές οι απόλυτες θέσεις είναι και αληθείς.

Στο μάθημα της Έκθεσης μαθαίνουμε ότι η ανεκτικότητα και η αποδοχή της ετερότητας είναι οι βάσεις κάθε διαλόγου και κάθε ουσιαστικής κοινωνικής εξέλιξης. Η τυφλή αποδοχή στερεοτυπικών διαχωρισμών και ομαδοποιήσεων είναι η ρίζα της κοινωνικής παθογένειας. Ο Ανδρόνικος με αφοπλιστική ειλικρίνεια καταθέτει τον προβληματισμό του και καλεί τον αναγνώστη να συμμετάσχει σ’αυτόν. Δε δίνει απαντήσεις απόλυτες, μας καλεί να αποφύγουμε την προχειρότητα και την ευκολία να αποδώσουμε χαρακτηρισμούς, μας ζητά να αναγνωρίσουμε την πολυπλοκότητα και το βάθος αυτής της σκιαγράφησης.

Το δοκίμιο έχει συμπεριληφθεί και στον τόμο με τα προτεινόμενα δοκίμια του Υπουργείου Παιδείας της Κύπρου. Πρόκειται για μια εξαιρετική συλλογή κειμένων τα οποία σταδιακά θα παρουσιάσουμε, προσεγγίζοντάς τα από μια διαφορετική οπτική γωνιά. Στο τέλος των κειμένων παραθέτουμε τις προτεινόμενες ασκήσεις του Φιλολογικού για το κάθε κείμενο. Μπορείτε να επικοινωνείτε μαζί μας για τυχόν απορίες και τις απαντήσεις σας.

 

Στη συνέχεια, παρατίθεται το δοκίμιο του Μανώλη Ανδρόνικου “Για τους νέους”.

 

 

 

 

Για τους νέους

 

 

[…] Το πρόβλημα μένει πάντα ανοιχτό: τι ζητούν σήμερα οι νέοι και τι μπορούμε να τους προσφέρουμε, όσοι έχουμε πια φτάσει στην ώριμη ηλικία; Είμαι δάσκαλος χρόνια πολλά και έχω, νομίζω, δικαίωμα να πω, για μια ακόμη φορά, τη γνώμη μου. Αφετηρία μου η σοφή ρήση του Σπινόζα πως πρέπει να κατανοούμε και όχι να κατηγορούμε ή να περιγελούμε.

Είναι καιρός που μια μεγάλη μερίδα από τους πιο τίμιους και άξιους ανθρώπους αισθάνονται υπόλογοι απέναντι στους νέους. Ένα βαθύτατο «πλέγμα ενοχής» καθορίζει τη στάση τους και τη σκέψη τους απέναντι στη νέα γενιά με την ορμητική αγνότητα και την επαναστατική ειλικρίνεια. Απέναντι στη μακάρια ικανοποίηση του «κατεστημένου» που μυκτηρίζει την ασυδοσία και την ασέβεια των νέων, στέκονται οι άνθρωποι αυτοί με «συντριβή και ταπεινοσύνη», με την πιο σκληρή διάθεση αυτοκριτικής, έτοιμοι να υπερθεματίσουν στα «κατηγορώ» της νέας γενιάς, πρόθυμοι να δικαιολογήσουν και να δικαιώσουν κάθε πράξη της, κάθε λόγο της, κάθε παρεκτροπή της, ακόμη και πράξεις που μπορεί να είναι εγκληματικές. Για όλα αυτά είμαστε υπεύθυνοι εμείς, λένε, οι νέοι αντιδρούν, με όποιο τρόπο μπορούν, σε μια κοινωνία που δεν τους πρόσφερε παρά την υποκρισία και την απάτη, τη βία και τον πόλεμο, τη θεοποίηση του άνομου συμφέροντος.

Φοβούμαι πως και οι κατήγοροι και οι συνήγοροι των νέων αντικρίζουν με πολλή ευκολία το πρόβλημα και κατορθώνουν να απαλλαγούν απ’ αυτό χωρίς μεγάλο κόπο. Είτε ρίξουμε την ευθύνη στους νέους είτε τους απαλλάξουμε ολότελα από κάθε ευθύνη, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: δεν αισθανόμαστε την ανάγκη να τους αντιμετωπίσουμε και να τους βοηθήσουμε. Όταν εκμηδενίσουμε τον ένα από τους δύο παράγοντες, τους νέους ή τους ώριμους, παύει να υπάρχει πρόβλημα συνεργασίας των δύο, συναγωνισμού ή όπως αλλιώς θέλουμε να το ονομάσουμε. Αυτό σημαίνει φυγομαχία και αδιαφορία για τους νέους και όχι ενδιαφέρον και κατανόηση, έστω και αν η στάση αυτών που τους δικαιώνουν απόλυτα ξεκινά από αληθινή αγάπη προς αυτούς.

Πρώτα πρώτα το σχήμα «νέος ώριμος» είναι παραπλανητικό. Ύστερα είναι αμφίβολο αν μπορούμε να συλλάβουμε με πληρότητα, ακρίβεια και διαύγεια τη στάση των νέων, τα αιτήματά τους και τις αντιδράσεις τους. Είμαι σχεδόν βέβαιος πως σ’ αυτό το σημείο δεν μπορούν να μας βοηθήσουν ούτε οι ίδιοι οι νέοι, που αναζητούν τον κόσμο και τον εαυτό τους, όντας γεμάτοι ερωτηματικά και απορίες. Ένα είναι βέβαιο, ο νέος άνθρωπος είναι έτοιμος να ριχτεί στη ζωή με τόλμη και ειλικρίνεια, με γενναιότητα και καθαρές προθέσεις. Συχνά φανταζόμαστε πως οι νέοι είναι ρομαντικοί, ονειροπαρμένοι, απροσγείωτοι. Αν δεν κάνω λάθος, η κρίση οφείλεται σε δική μας παρεξήγηση, σε κακή εκτίμηση των εκδηλώσεών τους. Οι νέοι έχουν, νομίζω, ένα δικό τους ρεαλισμό, κάποτε ωμό και επικίνδυνο, πάντοτε όμως αδιάβρωτο από τις καταχθόνιες διεργασίες της κοινωνικής ιδεολογίας. Οδεύουν ωστόσο με γρήγορο βηματισμό στο δρόμο που θα τους οδηγήσει στην κοινωνία των «ώριμων», στο χώρο όπου ο ανθρώπινος πολιτισμός έχει δημιουργήσει τα θαυμάσια τέρατα που μας συντηρούν και μας πανικοβάλλουν. Η απόλυτη άρνηση του ανθρώπινου πολιτισμού και η επιστροφή στη «φυσική» ζωή αποτελεί απλοϊκή, εύκολη και απραγματοποίητη λύση. Ακόμα και οι «χίπυς», στην πιο ακραία περίπτωση, εγκαταλείποντας την ανθρώπινη κοινωνία έπαιρναν μαζί τους πολλές από τις καταχτήσεις της, περιορίζομαι να αναφέρω μια μονάχα, την κιθάρα. Είτε το θέλουμε είτε όχι είμαστε υποχρεωμένοι να ζήσουμε – και θα είναι υποχρεωμένα και τα παιδιά μας και τα παιδιά των παιδιών μας να ζήσουν σ’ αυτό τον κόσμο, που τον συγκροτούν και τα μηχανικά και τα ανθρώπινα «τέρατα», με όλες τις αρετές και τις κακίες τους. Τίποτε δε θα κερδίσουν αυτά τα παιδιά από τη δική μας εμπειρία μέσα στον κόσμο, όπου θα ζήσουν;

Προτού δώσω εγώ την απόκριση την έχουν δώσει, τη δίνουν κάθε μέρα οι ίδιοι οι νέοι, που διαβάζουν άπληστα, που πηγαίνουν στο θέατρο, που παρακολουθούν ομιλίες. Τι αναζητούν στα βιβλία και στα θεάματα και στα ακροάματα οι νέοι, αν όχι την εμπειρία των παλαιοτέρων, που τους αναγνωρίζουν τη σοφία και τη γνώση της πλουσιότερης εμπειρίας; Αυτή τη γνώση μπορούν να τους τη μεταδώσουν όχι μονάχα οι τεχνίτες και οι σοφοί, αλλά ο καθένας από μας, ο πατέρας, ο φίλος, ο δάσκαλος, με μια προϋπόθεση, καίρια και αποφασιστική: την ειλικρίνεια. Αν ανοίξουμε στα παιδιά την καρδιά μας και τους αποκαλύψουμε γυμνή την αλήθεια για όσα γνωρίσαμε στη ζωή, τις χαρές και τις πίκρες μας, τις καταχτήσεις μας και τις απογοητεύσεις μας, τα όνειρά μας και τα επιτεύγματά μας, τα χτυπήματα και τις πληγές, αλλά και τις πονηριές μας και τις ατιμίες μας, τις αδυναμίες και τις μικρότητες έναν απολογισμό τίμιο και θαρραλέο, όπου χωρίς καμιά λογοκρισία να έχουν αναγραφεί και οι αρετές και οι κακίες μας και τα φωτεινά και τα σκοτεινά σημεία της δράσης μας.

Μια τέτοια εικόνα μπορούμε να δώσουμε όλοι, όμως οι τεχνίτες του λόγου έχουν την ικανότητα, και την υποχρέωση, να μεταφέρουν στους νέους συμπυκνωμένες και ανάγλυφες τις εμπειρίες μας όλες, και των απλών ανθρώπων και των σοφών και των ισχυρών και των αδύναμων και των βασανισμένων και των ευτυχισμένων. Πέρα από τις φιλολογικές και καλλιτεχνικές αναζητήσεις, τις νόμιμες και τις πλαστές, ο λογοτέχνης οφείλει να ανασυνθέσει με αυταπάρνηση και ειλικρίνεια τη μορφή του κόσμου που γνώρισε. Αν με την έμφυτη ικανότητα και την άσκηση κατορθώσει να δώσει στους νέους τα αληθινά προβλήματα που αντιμετώπισε η δική του γενιά, απογυμνωμένα από τις συμβατικές επικαλύψεις και τα εφήμερα πυροτεχνήματα, τις προσδοκίες της δικής του νιότης, τους αγώνες της, τα χτυπήματα, τα κέρδη και τις ζημίες, αν αποκαλύψει τα αληθινά τραύματα και τα γνήσια εύσημα της δικής του γενιάς, αν προχωρώντας εκμυστηρευθεί χωρίς συνειδητή ή ασυνείδητη υποκρισία τα σημερινά του όνειρα ή τη σημερινή του απελπισία, αν κατορθώσει να δείξει στους νέους πως δεν είναι μόνο αυτοί που χάνουν ό,τι αγαπούν, που αναγκάζονται να συμβιώσουν με όσα μισούν, που στέκονται αδέκαστοι και καθαροί, που ξαγρυπνούν για τους καημούς των διπλανών τους, που πονούν για τα αδικοσκοτωμένα παλικάρια των ανόσιων πολέμων, αν δίπλα σ’ όλα τούτα τους πει απερίφραστα και θαρραλέα πως η πείρα του του αποκάλυψε την απλή και γι’ αυτό πολύτιμη αλήθεια του σολωμικού στίχου: «δεν το ‘λπιζα να ‘ν’ η ζωή μέγα καλό και πρώτο!» Αν τους μεταδώσει κάτι τέτοιο, και ο ίδιος θα πρέπει να αισθάνεται ικανοποιημένος για την προσφορά του, αλλά προπάντων οι νέοι κάτι θα έχουν κερδίσει από μας τους «ώριμους». Ίσως να τους γλιτώσουμε από άσκοπες και βασανιστικές περιπλανήσεις στους χώρους, όπου πληγώσαμε και μεις τα νιάτα μας και όπου έχουν απομείνει πολλοί από τους πιο εκλεκτούς συντρόφους μας.

 

Παιδεία ή υπνοπαιδεία, Αθήνα 1976

 

 

Λέξεις – όροι

 

Σπινόζα: Ολλανδός φιλόσοφος του 17ου αι. Έργο του η “Ηθική”.

μυκτηρίζω: περιφρονώ, χλευάζω, ειρωνεύομαι, περιγελώ

 

 

 

 

 

Προτεινόμενες δραστηριότητες

 

 

Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου ( 100 -120 λέξεις ).

 

Β. “…πρέπει να κατανοούμε και όχι να κατηγορούμε ή να περιγελούμε”:

Σε μια παράγραφο ( 80 – 100 λέξεων ), να σχολιάσετε το περιεχόμενο της παραπάνω φράσης.

 

Γ. Ο Ανδρόνικος επισημαίνει ότι οι άνθρωποι μεγαλύτερης γενιάς πολλές φορές υιοθετούν δύο ακραίες συμπεριφορές απέναντι στους νέους. Αφού τις εντοπίσετε και τις καταγράψετε με παραπομπές στο κείμενο, να σχολιάσετε την πρόθεση του συγγραφέα στο συγκεκριμένο σημείο.

 

Δ. Να δώσετε από μια συνώνυμη λέξη για τις παρακάτω λέξεις που συναντάμε στο κείμενο:

ζητούν, ρήση, υπόλογοι, υπερθεματίσουν, ευκολία

 

Ε. Η δική μας εποχή φαντάζει αρκετά μακρινή και διαφορετική από την κοινωνία στην οποία ζούσε ο Μανώλης Ανδρόνικος. Οι αλλαγές είναι ταχύτατες, η ρευστότητα και η αβεβαιότητα είναι ο κανόνας της ζωής μας. Σε ένα άρθρο που θα δημοσιευτεί στην ιστοσελίδα του σχολείου σας ( 500 – 600  λέξεις ) να αναφερθείτε στα εφόδια που χρειάζεται ο νέος άνθρωπος, ώστε να μπορέσει να λειτουργήσει σε αυτό το κοινωνικό πλαίσιο. Ο μεγαλύτερος άνθρωπος μπορεί να βοηθήσει τον νεώτερο σ’αυτή του την προσπάθεια; Αν ναι, με ποιους τρόπους θα μπορούσε να συμβεί αυτό;

 

 

 

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Ασκήσεις Λατινικών, Θεωρία Λατινικών, Λατινικά

Μετατροπή προτάσεων σε μετοχές – Λατινικά

Η μετατροπή προτάσεων σε μετοχές είναι μια συνηθισμένη άσκηση τόσο στα Αρχαία Ελληνικά, όσο και στα Λατινικά. Στις γλώσσες αυτές η σύνταξη με μετοχή ή αντίστοιχη πρόταση είναι τις περισσότερες φορές ισοδύναμη. Φυσικά, υπάρχουν λεπτές σημασιολογικές διαφορές, οι οποίες σε αρκετές περιπτώσεις δεν είναι αντιληπτές από τους σημερινούς αναγνώστες. Η γλώσσα είναι ζωντανός οργανισμός και σε κάθε περίπτωση από εμάς τους αναγνώστες αυτών των κειμένων λείπει η βιωματική εμπειρία, η ζώσα εμπειρία της ομιλίας.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η χρήση της κατηγορηματικής μετοχής στα αρχαία Ελληνικά. Όπως είδαμε, η χρησιμοποίησή της από τους συγγραφείς υποδήλωνε την αντικειμενικότητα των γραφομένων.

Στη συνέχεια, θα εστιάσουμε στα κείμενα που βρίσκονται στην εξεταστέα ύλη του μαθήματος των Λατινικών. Θα εντοπίσουμε τις προτάσεις, που είναι δόκιμο να μετατραπούν σε μετοχικές και θα προβούμε στις απαραίτητες αλλαγές, ώστε το αποτέλεσμα να είναι αποδεκτό.

 

 

 

 

 

Μετατροπή προτάσεων σε μετοχές – Κάποιες γενικές παρατηρήσεις

 

 

Η άσκηση της μετατροπής μπορεί να ζητηθεί με δύο τρόπους:

• Να ζητηθεί από εμάς να συμπτύξουμε μια δευτερεύουσα πρόταση στην αντίστοιχη μετοχή ( π.χ. μια αιτιολογική πρόταση σε αιτιολογική μετοχή ) ή
• Να μας δοθούν δύο κύριες προτάσεις και να μας ζητηθεί να μετατρέψουμε τη μια από τις δύο ( συνήθως την πρώτη ) σε μετοχή. 

 

 

Σημεία που πρέπει να προσέξουμε:

• Το σημαντικότερο σημείο σε οποιαδήποτε άσκηση μετατροπής στα Λατινικά είναι η χρονική αλληλουχία. Αυτή η επισήμανση θα μας καθοδηγήσει για τον χρόνο της μετοχής που θα χρησιμοποιήσουμε.
• Είναι πολύ σημαντικό να θυμόμαστε ότι η Λατινική γλώσσα δεν έχει μετοχή ενεργητικής φωνής για να δηλώσει το προτερόχρονο. 
• Όταν, λοιπόν, χρησιμοποιούμε μια μετοχή παρακειμένου – η οποία δηλώνει το προτερόχρονο – χρησιμοποιούμε υποχρεωτικά παθητική σύνταξη, εφόσον η μετοχή παρακειμένου ανήκει στην παθητική φωνή.  

 

 

Ας δούμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Μας δίνεται η περίοδος:

 

Postquam Caesar audivit salutationem, dixit. Η περίοδος μεταφράζεται ως εξής: “Αφού ο Καίσαρας άκουσε τον χαιρετισμό, είπε”.

Παρατηρούμε ότι η χρονική πρόταση δηλώνει μια πράξη που προηγείται χρονικά της κύριας. Επομένως, η μετοχή μας οφείλει να δηλώνει το προτερόχρονο. Η μόνη μετοχή, ωστόσο, που δηλώνει την προτερόχρονη πράξη στα Λατινικά είναι η μετοχή του παθητικού παρακειμένου. Στην περίπτωσή μας η μετοχή auditus, audita, auditum, η οποία σημαίνει “αυτός, αυτή, αυτό που ακούστηκε”. Διαπιστώνουμε λοιπόν ότι η κατά λέξη απόδοση θα είναι: “Αφού ο χαιρετισμός ακούστηκε από τον Καίσαρα, (ο Καίσαρας) είπε.”

Η μετάφραση που κάνουμε εμείς στα νέα Ελληνικά ακολουθεί την ενεργητική σύνταξη, διότι η χρήση της μετοχής δεν αποδίδει μια πραγματικά παθητική σύνταξη, αλλά οφείλεται στην ανάγκη να δηλωθεί η χρονική ακολουθία. Η πρόταση θα αποδοθεί με μετοχή ως εξής: Audita salutatione ( a Caesare ) , dixit. 

Για να κατανοήσουμε το εύρος του φαινομένου, ας δούμε την ίδια πρόταση και την απόδοσή της στα αρχαία Ελληνικά

“Ἐπεί ἤκουσε, εἷπε”

“Ἀκούσας, εἷπε”

Στην περίπτωση των αρχαίων Ελληνικών η ενεργητική σύνταξη είναι παρούσα και στην περίπτωση της μετοχής και στην περίπτωση της δευτερεύουσας πρότασης. Ο λόγος είναι ότι στα αρχαία Ελληνικά η μετοχή αορίστου με την οποία δηλώνουμε το προτερόχρονο υπάρχει και στην ενεργητική και στην παθητική φωνή.

 

 

 

 

Μετατροπή προτάσεων σε μετοχές ανά κείμενο

 

Επιλέγουμε από κάθε κείμενο της εξεταστέας ύλης τις προτάσεις που είναι δόκιμο να αποδοθούν με μετοχή. Είναι σημαντικό η νέα μορφή που θα προκύψει να είναι και νοηματικά αποδεκτή. Για την καλύτερη μελέτη του φαινομένου, παραθέτουμε παραδείγματα μετατροπής προτάσεων σε αντίστοιχες μετοχές, επεξηγώντας τις επιλογές που κάνουμε κατά τη μετατροπή.

Στη συνέχεια, παραθέτουμε ασκήσεις για αυτενέργεια. Στο τέλος, βρίσκονται συγκεντρωτικά οι απαντήσεις. Μπορείτε να μας αποστείλετε τις τυχόν απορίες σας, ώστε να σας εξηγήσουμε τα σημεία που ενδεχομένως σας προβλημάτισαν.

 

 

 

Κείμενο 3  ( Η περιπέτεια της Ανδρομέδας )

 

Neptunus iratus urget beluam marinam, quae incolis nocet .

Neptunus iratus urget beluam marinam incolis nocentem .

 

Η δευτερεύουσα πρόταση ( quae incolis nocet )  είναι αναφορική. Άρα, θα χρησιμοποιήσουμε επιθετική μετοχή συνημμένη στο beluam το οποίο είναι και το αντικείμενο του ρήματος. 

 

 

Κείμενο 5  ( Ένας λάτρης του Βιργιλίου )

 

Monumentum eius, quod Neapoli iacebat, pro templo habebat.

Monumentum eius Neapoli iacens pro tempo habebat.

 

Έχουμε και πάλι αναφορική πρόταση η οποία ισοδυναμεί με επιθετική μετοχή. Η μετοχή iacens είναι συνημμένη στο monumentum, το οποίο είναι και αντικείμενο του ρήματος.

 

 

 

Κείμενο 11  ( Η Ρώμη και η Καρχηδόνα )

 

• Μετατροπή δευτερευουσών προτάσεων σε μετοχή

 

Postea Alpes, quae Italiam ab Gallia seiungunt, cum elephantis transiit.

Postea Alpes, Italiam ab Gallia seiungentes, cum elephantis transiit.

 

Η αναφορική πρόταση μετατρέπεται σε επιθετική μετοχή. Είναι συνημμένη στο Alpes, το οποίο είναι και το αντικείμενο του ρήματος transiit. Ας προσέξουμε, επιπλέον, ότι χρησιμοποιούμε μετοχή ενεστώτα, καθώς στις δυο προτάσεις δηλώνεται το σύγχρονο.

 

Postquam XIV annos in Italia complevit, Carthaginienses eum in Africam revocaverunt.

XIV annis completis, Carthaginienses eum in Africam revocaverunt.

 

Η χρονική μας πρόταση δηλώνει το προτερόχρονο. Επομένως, οφείλουμε να χρησιμοποιήσουμε μετοχή παρακειμένου. Αυτό σημαίνει, ωστόσο, ότι αλλάζουμε σύνταξη και από ενεργητική θα χρησιμοποιήσουμε παθητική. Έτσι, η κατά λέξη μετάφραση δεν θα είναι πλέον “Αφού συμπλήρωσε 14 χρόνια…” , αλλά “Αφού συμπληρώθηκαν 14 χρόνια…”. Η μετοχή μας θα είναι νόθος αφαιρετική απόλυτη καθώς το ποιητικό αίτιο a Hannibale είναι νοηματικά και αντικείμενο του ρήματος revocaverunt. 

 

 

• Μετατροπή μιας εκ των δύο κύριων προτάσεων σε μετοχή:

 

Hannibal, dux Carthaginiensis, VI ET XX annos natus, omnes gentes Hispaniae bello superavit et Saguntum vi expugnavit.

Hannibal, dux Carthaginiensis, VI et XII annos natus, omnibus gentibus Hispaniae superatis, Saguntum vi expugnavit.

 

Μετατρέψαμε την πρώτη κύρια πρόταση σε χρονική μετοχή, καθώς η πράξη που δηλώνει προηγείται λογικά της δεύτερης. Για να δηλώσουμε το προτερόχρονο είμαστε υποχρεωμένοι να χρησιμοποιήσουμε μετοχή παρακειμένου. Έτσι, η κατά λέξη μετάφραση γίνεται “Αφού όλα τα έθνη της Ισπανίας νικήθηκαν από τον Αννίβα”, αντί για “Αφού νίκησε όλα τα έθνη της Ισπανίας”.

Η μετοχή είναι απόλυτη, καθώς το υποκείμενό της gentibus δεν είναι κάτι άλλο συντακτικά στη πρόταση που σχηματίζεται και στην οποία ανήκει. Κατά συνέπεια, τίθεται σε πτώση αφαιρετική, όπως όλες οι απόλυτες μετοχές στα Λατινικά. Πρόκειται για νόθη αφαιρετική απόλυτη, καθώς το ποιητικό της αίτιο a Hannibale είναι νοηματικά και το υποκείμενο Hannibal του ρήματος της πρότασης στην οποία και ανήκει.

 

apud Tricinum, Trebiam, Trasumenum et Cannas copias Romanorum profligavit et delevit.

apud Tricinum, Trebiam, Trasumenum et Cannas copias Romanorum profligatas delevit.

 

Μετατρέψαμε την πρώτη πρόταση σε χρονική μετοχή. Είναι συνημμένη στο copias το οποίο είναι και αντικείμενο του ρήματος delevit. 

 

 

Κείμενο 13  ( Πως η γνώση νίκησε τη δεισιδαιμονία )

 

Sulpicius Gallus legatus Luci Aemili Pauli erat, qui bellum adversus Persen regem gerebat.

Sulpicius Gallus legatus erat Luci Aemili Pauli gerentis bellum adversus Persen regem.

 

Μετατρέψαμε τη δευτερεύουσα αναφορική πρόταση σε επιθετική μετοχή. Είναι συνημμένη στον όρο Luci Aemili  Pauli , ο οποίος είναι και γενική κτητική στον όρο της κύριας πρότασης legatus. 

 

Quia ille metum exercitus Romani vicerat, imperator adversarios vincere potuit!

Ab illo metu exercitus Romani victo imperator adversarios vincere potuit.

 

Η αιτιολογική πρόταση θα μετατραπεί σε αιτιολογική μετοχή. Εφόσον δηλώνει το προτερόχρονο, θα χρησιμοποιήσουμε μετοχή παρακειμένου. Επομένως, η κατά λέξη μετάφραση θα είναι “Επειδή ο φόβος του Ρωμαϊκού στρατού νικήθηκε από αυτόν, ο αυτοκράτορας μπόρεσε να νικήσει τους εχθρούς”. Η μετοχή μας είναι γνήσια αφαιρετική απόλυτη, καθώς το υποκείμενό της metu δεν έχει κάποια άλλη συντακτική λειτουργία.

 

• Μετατροπή κύριας πρότασης σε μετοχή:

 

Από τις δύο κύριες προτάσεις που ακολουθούν θα μετατρέψουμε την πρώτη σε χρονική μετοχή.

 

Ob repentinum monstrum terror animos militum invaserat et exercitus fiduciam amiserat.

ob repentinum mostrum terrore animis militum invasis exercitus fiduciam amiserat.

 

Και σε αυτήν την περίπτωση η μετοχή μας θα είναι γνήσια αφαιρετική απόλυτη καθώς το υποκείμενό της animis δεν έχει κάποιον άλλον συντακτικό ρόλο στην πρόταση στην οποία ανήκει.

 

 

 

 

Κείμενο 14  ( Ένα φοβερό όνειρο ) 

 

 

• Μετατροπή δευτερεύουσας πρότασης σε μετοχή:

 

Quem simul aspexit Cassius, timorem concepit

Eo aspecto Cassius timorem concepit

 

Μετατρέψαμε την χρονική πρόταση σε χρονική μετοχή. Για να αποδοθεί σωστά το νόημα προτιμήσαμε να χρησιμοποιήσουμε τη δεικτική αντωνυμία is, ea , id  ως υποκείμενο της μετοχής aspecto. Πρόκειται για νόθη αφαιρετική απόλυτη μετοχή, καθώς το εννοούμενο ποιητικό αίτιο a Cassio είναι νοηματικά και το υποκείμενο του ρήματος concepit. 

 

•  Μετατροπή κυρίων προτάσεων σε μετοχές:

 

Timorem concepit nomenque eius audire cupivit.

Timore concepto Cassius nomen eius audire cupivit.

 

Και σε αυτή την περίπτωση η μετοχή μας είναι νόθος αφαιρετική απόλυτη.

 

Tum terror Cassium concussit et e somno eum excitavit.

Terror Cassium concussum e somno excitavit.

 

Σε αυτή την περίπτωση έχουμε χρονική μετοχή συνημμένη στο αντικείμενο Cassium του ρήματος excitavit.

 

 

 

 

 

Μέρος Δεύτερο – Ασκήσεις για αυτενέργεια

 

Κείμενο 14  ( Ένα φοβερό όνειρο ) 

 

 

Στις περιόδους που ακολουθούν να συμπτύξετε την πρώτη από τις δύο κύριες προτάσεις σε αντίστοιχη μετοχή: 

 

Cassius servos inclamavit et de homine eos interrogavit.

Cassius iterum se somno dedit eandemque speciem somniavit.

 

 

Κείμενο 15  ( Τα ήθη των Γερμανών )

 

 

Να μετατρέψετε τη δευτερεύουσα πρόταση σε αντίστοιχη μετοχή:

 

Cum civitas bellum gerit, magistratus creantur.

 

 

 

Κείμενο 20  ( Πίσω από τις κουρτίνες ή πως ο Κλαύδιος έγινε αυτοκράτορας )

 

Να μετατρέψετε τη δευτερεύουσα πρόταση σε αντίστοιχη μετοχή: 

 

Ab his in castra delatus est tristis et trepidus, dum obvia turba eum miseratur.  

 

 

 

 

Κείμενο 21  ( Πως πήρε το όνομά του το Πίσαυρο )

 

Να μετατρέψετε τη δευτερεύουσα πρόταση σε μετοχή:

 

Nam Pisaurum dicitur, quod illic aurum pensatum est. 

 

 

 

Κείμενο 25  ( Πως ένα σύκο στάθηκε η αφορμή να καταστραφεί η Καρχηδόνα )

 

Να μετατρέψετε την πρώτη από τις δύο προτάσεις σε μετοχή: 

 

Cato attulit quodam die in curiam ficum praecocem ex Carthagine et inquit.

 

 

 

Κείμενο 27   ( Το πνεύμα ωριμάζει όπως οι καρποί )

 

Να μετατρέψετε τη δευτερεύουσα πρόταση σε αντίστοιχη μετοχή:

 

quae dura et acerba nascuntur, post fiunt mitia et iucunda.

 

 

 

 

Κείμενο 29  ( Ο Οκταβιανός, ο παπουτσής και το κοράκι )

 

 

Να μετατρέψετε τις δευτερεύουσες προτάσεις σε αντίστοιχες μετοχές:

 

Cum Octavianus post victoriam Actiacam Romam rediret, homo quidam ei occurrit corvum tenens.

Quotiescumque avis non respondebat, sutor dicere solebat.

 

 

 

Κείμενο 31  ( Η γενναιότητα δεν βγαίνει πάντα σε καλό )

 

 

α. Να μετατρέψετε τις δευτερεύουσες προτάσεις σε αντίστοιχες μετοχές:

 

Is cum aliquando abiret, edixit.

Sed consul, cum in castra revertisset , adulescentem morte multavit.

 

 

β. Να μετατρέψετε την πρώτη από τις κύριες προτάσεις σε μετοχική:

 

hasta eum transfixit et armis spoliavit.

 

 

 

 

Κείμενο 34   ( Ο Σκιπίωνας ο Αφρικανός και οι λήσταρχοι )

 

α. Να μετατρέψετε τις δευτερεύουσες προτάσεις σε αντίστοιχες μετοχές:

 

Quod ut praedones animadverterunt, abiectis armis ianuae appropinquaverunt.

Haec postquam domestici Scipioni  rettulerunt, is fores reserari intromitti iussit.

Cum ante vestibulum dona posuissent, domum reverterunt.

 

 

β. Να μετατρέψετε την πρώτη από τις κύριες προτάσεις σε μετοχή:

 

Praedones postes ianuae venerati sunt et cupide Scipionis dextram osculati sunt.

 

 

 

Κείμενο 36   ( Μια απόπειρα δωροδοκίας )

 

 

α. Να μετατρέψετε τη δευτερεύουσα πρόταση σε αντίστοιχη μετοχή:

 

Cum ad eum magnum pondus auri publice missum attulissent, vultum risu solvit.

 

 

β. Να μετατρέψετε την πρώτη από τις κύριες προτάσεις σε μετοχική φράση:

 

 

Samnitium divitias contempsit et Samnites paupertatem eius mirati sunt.

 

 

 

 

Κείμενο 38   ( Η μοίρα της Καικιλίας )

 

α. Να μετατρέψετε τις δευτερεύουσες προτάσεις σε αντίστοιχες μετοχές:

 

Caecilia, uxor Metelli, dum more prisco omen nuptiale petit filiae sororis, ipsa fecit omen.

Nam mortu est Caecilia, quam Metellus, dum vixit, multum amavit.

 

 

β. Να μετατρέψετε την πρώτη από τις δύο κύριες προτάσεις σε μετοχική φράση:

 

Nam in sacello quodam nocte cum sororis filia persedebat expectabatque.

 

 

 

Κείμενο 42   ( Ο Κικέρωνας και η συνωμοσία του Κατιλίνα )

 

α. Να μετατραπεί η δευτερεύουσα πρόταση σε αντίστοιχη μετοχή:

 

…ea, quae imminent

 

 

β. Να μετατρέψετε την πρώτη από τις δύο κύριες προτάσεις σε μετοχική φράση:

 

qui spem Catilinae mollibus sententiis aluerunt coniurationemque

 

 

 

 

Κείμενο 43   ( Η οργή της μάνας )

 

Να μετατρέψετε τις δευτερεύουσες προτάσεις σε αντίστοιχες μετοχές:

 

Ergo ego nisi peperissem (te), Roma non oppugnaretur;

nisi filium haberem, libera in libera patria mortua essem.

…si pergis, aut immatura mors aut longa servitus manet.

 

 

 

Κείμενο 45   ( Μια επιστολή στα Ελληνικά αναπτερώνει το ηθικό των πολιορκημένων )

 

Να μετατρέψετε την πρώτη από τις δύο κύριες προτάσεις σε μετοχική φράση:

 

et haec tertio post die a quodam milite conspicitur et ad Ciceronem defertur.

Ille epistulam perlegit militesque adhortatur.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Μέρος τρίτο – Οι απαντήσεις των ασκήσεων

 

Κείμενο 14

 

Cassius servos inclamatos et de homine interrogavit

Cassius iterum somno datus eandemque speciem somniavit.

 

 

Κείμενο 15 

 

Civitate bellum gerente magistratus creantur.

 

 

 

Κείμενο 20

 

Ab his in castra delatus est tristis et trepidus obvia turba eum miserante. 

 

 

Κείμενο 21 

 

Nam Pisaurum dicitur illic auro pensato.

 

 

Κείμενο 25 

 

 

A Catone allata quodam die in curiam fico praecoci  ex Carthagine inquit.

 

 

 

Κείμενο 27 

 

 

ea dura et acerba nascentia, post fiunt mitia et iucunda.

 

 

 

Κείμενο 29

 

Octaviano post victoriam Actiacam redeunti homo quidam occurrit corvum tenens. 

Ave / Avi non respondente sutor dicere solebat.

 

 

 

Κείμενο 31 

 

α. Is aliquando castris abiens edixit.

Sed consul in castra reversus, adulescentem morte multavit.

 

β.  hasta eum transfixum armis spoliavit.

 

 

 

Κείμενο 34

 

α. Quo (a praedonibus ) animadverso abiectis armis ianuae appropinquaverunt.

    His a domesticis Scipioni relatis is fores reserari eosque intromitti iussit.

   Donis ante vestibulum positis, domum reverterunt

 

 

β. Praedones postes ianuae venerati Scipionis dextram osculati sunt.

 

 

 

 

Κείμενο 36 

 

α. magno pondere auri publice misso ad eum a Samnitibus allato vultum risu solvit.

 

β. Samnitium divitiis ab eo contempsis Samnites paupertatem eius mirati sunt.

 

 

 

Κείμενο 38 

 

α. Caecilia, uxor Metelli, more prisco omen nuptiale petens filiae sororis, ipsa fecit omen.

Nam mortua est Caecilia, quam Metellus viventem multum amavit.

 

 

β. Nam in sacello quodam nocte cum sororis filia persedens expectabat.

 

 

 

Κείμενο 42 

 

α. ea imminentia

 

β. qui spe Catilinae mollibus sententiis alita (alta ) coniurationem nascentem non credendo confirmaverunt.

 

 

 

Κείμενο 43   ( Η οργή της μάνας )

 

Ergo non parto te a me Roma non oppugnaretur.

non habens filium libera in libera patria mortua essem.

te pergente aut immatura mors aut longa servitus manet.

 

 

 

Κείμενο 45 

 

(haec) tertio post die a quodam milite conspecta ad Ciceronem defertur.

Ille epistulam perlegens milites adhortatur.

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Έκθεση, Ευρετήριο Κειμένων, Προτεινόμενα κριτήρια έκθεσης

Εκπαιδευτικό υλικό για την Έκθεση

Ο γραπτός λόγος απαιτεί μελέτη και κυρίως εξάσκηση. Σε αυτή τη σελίδα δημοσιεύουμε σε μορφή καταλόγου εκπαιδευτικό υλικό για την έκθεση. Πρόκειται για το ευρετήριο των κειμένων που δημοσιεύουμε και σχετίζονται με την Έκθεση και Παραγωγή Λόγου. Μπορείτε να ανατρέξετε και στις αντίστοιχες σελίδες για τα μαθήματα των Αρχαίων Ελληνικών και των Λατινικών.

Τα κείμενα παρουσιάζονται με αντίστροφη χρονολογική σειρά. Με αυτόν τον τρόπο το πιο πρόσφατο κείμενο βρίσκεται πάντα στην αρχή του καταλόγου.

Στο τέλος του καταλόγου μπορείτε να δείτε και τα προτεινόμενα θέματα Έκθεσης και πάλι με αντίστροφη χρονολογική σειρά.

 

Η Έκθεση ως βάση του προγράμματος Σπουδών

 

Η βάση του προγράμματος σπουδών του Φιλολογικού είναι το μάθημα της έκθεσης. Ας ξαναθυμηθούμε τους λόγους αυτής της επιλογής.

 

• Μέσω της Έκθεσης μαθαίνουμε να συγκροτούμε τη σκέψη μας και να την αποτυπώνουμε με σαφήνεια.

 

• Μαθαίνουμε τη σημασία της Δομής σε κάθε γραπτό Κείμενο, κάτι που επηρεάζει θετικά κάθε γραπτό μας ανεξάρτητα Γνωστικού Αντικειμένου.

 

• Μαθαίνουμε να εκφραζόμαστε με διαφορετικούς τρόπους, ανάλογα με το επικοινωνιακό περιβάλλον στο οποίο βρισκόμαστε.

 

• Μπορούμε να αναπτύξουμε τις Τεχνικές που τελειοποιούμε στην Έκθεση και στα υπόλοιπα Γνωστικά Αντικείμενα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Περίληψη. Δουλεύοντας αυτές τις Τεχνικές έχουμε τη δυνατότητα να κάνουμε πύκνωση και να εντοπίζουμε τα ουσιαστικά σημεία κάθε κειμένου.

 

• Μας στηρίζει και στα υπόλοιπα βήματά μας εκτός της σχολικής ζωής. Ως ενήλικες θα κληθούμε αρκετές φορές να συντάξουμε και να παρουσιάσουμε απόψεις και θέσεις.

 

Εκπαιδευτικό Υλικό για την Έκθεση 

• Θεωρία της αφήγησης από το Π.Ι. Κύπρου: Εξαιρετική δουλειά από τη συνάδελφο Μαρία Παπαλεοντίου. Πρόκειται για υλικό από κύκλο σεμιναρίων που διοργάνωσε το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο της Κύπρου.
• Οι αφηγηματικοί τρόποι ως μέρος των αφηγηματικών τεχνικών: Σε ένα λογοτεχνικό κείμενο συναντάμε συνήθως έναν συνδυασμό αφηγηματικών τρόπων. Οι σημαντικότεροι από αυτούς αναλύονται με παραδείγματα στο κείμενό μας.
• Ο χρόνος της αφήγησης: Ο χρόνος της αφήγησης στο λογοτεχνικό κείμενο σε σχέση με τον χρόνο της ιστορίας: Εντοπίζουμε τα επίπεδα και τις βασικές τεχνικές της παρουσίασής τους.
• Το είδος του αφηγητή: Το είδος του αφηγητή είναι η βασικότερη αφηγηματική τεχνική που καλούμαστε να εντοπίσουμε σε ένα λογοτεχνικό κείμενο. Εντοπίζουμε το αν έχουμε παντογνώστη – αφηγητή ή αφηγητή – πρόσωπο. Στη συνέχεια, εντοπίζουμε την εστίαση (μηδενική ή εσωτερική) και το αν ο αφηγητής είναι ετεροδιηγητικός ή ομοδιηγητικός.
• Η συνοχή στην παράγραφο και στο κείμενο: Με ποιους τρόπους επιτυγχάνεται η συνοχή στην παράγραφο και στο κείμενο στα δοκίμια πειθούς και στα άρθρα. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε τη χρήση των διαρθρωτικών λέξεων, των αντωνυμιών, την επανάληψη εννοιών και φράσεων και τη διατήρηση ενιαίου ύφους.
• Η διακειμενικότητα μέσα από παραδείγματα: Η διακειμενικότητα είναι ένας σχετικά νέος όρος στην κειμενική θεωρία. Πολύ συχνά συναντάμε τον όρο σε θεωρητικά κείμενα που σχετίζονται τόσο με το μάθημα της Έκθεσης, όσο και με τη Λογοτεχνία στο πλήρες εύρος της έννοιας. Μέσα από παραδείγματα κλασικών λογοτεχνικών έργων επιχειρούμε να προσεγγίσουμε τη συγκεκριμένη έννοια. 
• Τι είναι η αλληγορία: Η αλληγορία βασίζεται στη μεταφορά. Ανήκει στην ίδια κατηγορία σκέψης. Πολλές φορές ένα ολόκληρο κείμενο, όπως η αριστουργηματική νουβέλα του Ernest Hemingway “Ο γέρος και η θάλασσα” αποτελεί μια αλληγορία.
• Η Μεταφορά ως τρόπος σκέψης και κατανόησης: Η μεταφορά δεν είναι μόνο σχήμα λόγου. Η βασική της λειτουργία δεν περιορίζεται στο να διακοσμεί τη σκέψη και τις προτάσεις μας. Η σύγχρονη έρευνα καταδεικνύει ότι πρόκειται για μια σύμφυτη γνωσιακή ικανότητα στον άνθρωπο. Χωρίς τη μεταφορά ο άνθρωπος αδυνατεί να κατανοήσει και να ερμηνεύσει τον κόσμο γύρω του.
• Στοχαστικό Δοκίμιο: Στο κείμενό μας παρουσιάζονται τα βασικά χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει ένα κείμενο για να χαρακτηριστεί ως στοχαστικό δοκίμιο. Πρόκειται για τα πιο σύνθετα κείμενα, καθώς τα όρια ανάμεσα στη Λογοτεχνία και το Δοκίμιο είναι δυσδιάκριτα. 
• Αποδεικτικό Δοκίμιο: Η συνηθέστερη μορφή δοκιμίων. Εξετάζουμε τα βασικά χαρακτηριστικά και τους τρόπους με τους οποίους μπορούμε να αποκρυπτογραφήσουμε δύσκολες και σύνθετες έννοιες στο κείμενο. 
• Χαρακτηριστικά του Δοκιμίου: Μια συνολική αποτίμηση του Δοκιμίου ως κειμενικού είδους. Ας μην ξεχνάμε ότι η λέξη δοκίμιο σημαίνει δοκιμή. Ο πρώτος που χρησιμοποίησε τον όρο ήταν ο Γάλλος Michel de Montaigne. Στα σύγχρονα Ελληνικά γράμματα τον όρο έφερε ο Γιώργος Σεφέρης με το έργο του Δοκιμές.
• Επίκληση στο Συναίσθημα: Αναλύονται οι τρόποι με τους οποίους κάνουμε επίκληση στο συναίσθημα στον γραπτό λόγο. Κάποιοι από αυτούς δεν είναι άμεσα αντιληπτοί και χρειάζεται προσοχή στην ανάγνωση του κειμένου μας για να τους εντοπίσουμε.
• Επίκληση στη Λογική: Ο πιο συνηθισμένος τρόπος οργάνωσης του περιεχομένου ενός άρθρου, μιας ομιλίας ή ενός δοκιμίου πειθούς. Με την επίκληση στη λογική η κειμενογράφος δείχνει ότι σέβεται τη δυνατότητα των αναγνωστών να κρίνουν.
• Τρόποι και Μέσα Πειθούς: Είναι σημαντικό να μπορούμε να εντοπίσουμε τους τρόπους με τους οποίους επιλέγεται να συγκροτηθεί η σκέψη του γράφοντος. Σε αυτή την προσπάθεια πρώτα εντοπίζουμε τα μέσα πειθούς, τα οποία καθορίζουν και τον τρόπο πειθούς.
• Η Επικοινωνιακή Πρόθεση: Κάθε κείμενο γράφεται με βάση την πρόθεση της συγγραφέως του. Εντοπίζοντας σωστά αυτή την πρόθεση και μάλιστα μέσα στο επικοινωνιακό πλαίσιο που συγκροτείται είναι το πρώτο βήμα για την καλύτερη κατανόησή του. 

 

Το Εκπαιδευτικό υλικό για την Έκθεση και η πρακτική στην τάξη

 

Είναι πάγια αρχή μας το μάθημα της Έκθεσης να διδάσκεται από δύο διδάσκοντες. Πέραν όμως της διδασκαλίας και της παρουσίασης των περισσότερο θεωρητικών σημείων, η βελτίωση στην έκθεση έρχεται γράφοντας. Και μάλιστα, γράφοντας στον χώρο του Φροντιστηρίου σε σταθερή εβδομαδιαία βάση. Οι διδάσκοντες έρχονται αρωγοί σε αυτή την προσπάθεια των παιδιών καθοδηγώντας και ενισχύοντας τις δυνατότητες γραπτής έκφρασης.

Μπορείτε να ενημερωθείτε από τα Προγράμματα σπουδών μας για τα τμήματα έκθεσης του Φιλολογικού για όλες τις τάξεις και κατευθύνσεις.

 

Προτεινόμενα θέματα Έκθεσης 

 

“Η καλλιτεχνική έκφραση“: Σε μια εποχή που οι κοινωνίες είναι αναγκαστικά πολυπολιτισμικές είναι απαραίτητο να διαφυλάσσεται η ελευθερία του δημιουργού. Αυτό πρέπει να γίνεται ωστόσο, – σήμερα περισσότερο από ποτέ – μέσα σε ένα πλαίσιο σεβασμού του διαφορετικού. Ο Νάσος Βαγενάς καταθέτει τον προβληματισμό του και μας καλεί να θέσουμε νέα ερωτήματα που διαρκώς η εποχή μας γεννά.

 

“Ηλεκτρονική βιβλιοθήκη“: Το κείμενο της Μαριάννας Τζιαντζή εστιάζει στις αλλαγές που φέρει η νέα πραγματικότητα της ψηφιακής γνώσης. Οι νέες αναγνωστικές συνήθειες αποτελούν σύμπτωμα μιας ευρύτερης αλλαγής που συμβαίνει με γοργούς ρυθμούς γύρω μας. Ίσως η ανάγνωση βιβλίων να γίνεται κάποιες φορές ανάγνωση ψηφιακών καταλόγων…

 

“Για τους νέους“: Παραθέτουμε το δοκίμιο του Μανώλη Ανδρόνικου, το οποίο εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο οι μεγαλύτεροι συνηθίζουν να βλέπουν τους νέους ανθρώπους. Το κείμενο είναι και σήμερα επίκαιρο καθώς ο δοκιμιογράφος μας επισημαίνει την ανθρώπινη τάση να λειτουργούμε με στερεότυπα και να κατηγοριοποιούμε άκριτα. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες είναι και οι προτάσεις που κάνει. Μια ματιά νηφάλια, που μας καλεί να βλέπουμε τα πράγματα γύρω μας λιγότερο μονοδιάστατα και απόλυτα.

 

“Η τεχνική και το ιδεώδες“:  Εξαιρετικό κείμενο του Παναγιώτη Κονδύλη. Ξεκινώντας από την τεχνολογία και την επικράτησή της στη ζωή μας, ο Κονδύλης εστιάζει στην κρίση αλλά και στην αναγκαιότητα της ανθρωπιστικής παιδείας. Η έλλειψή της γεννά φαινόμενα μαζοποίησης και αδιαφορίας.

 

“Οι περιπέτειες της ανάγνωσης“: Πλήρες κριτήριο αξιολόγησης για το ΕΠΑΛ, σύμφωνα με το νέο σύστημα εξετάσεων. Περιλαμβάνει δύο κείμενα. Ένα δοκίμιο ( το μη λογοτεχνικό κείμενο ) και ένα ποίημα. Μπορείτε να το διαβάσετε, να απαντήσετε στις ερωτήσεις και να επικοινωνήσετε μαζί μας για ενδεικτικές απαντήσεις και ενδεχόμενες διορθώσεις.

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Αρχαία Ελληνικά, Ευρετήριο Κειμένων

Πρόσθετο Εκπαιδευτικό Υλικό για τα Αρχαία Ελληνικά

Στη σελίδα αυτή μπορείτε να βρείτε σε μορφή ευρετηρίου τις δημοσιεύσεις που κάνουμε για το μάθημα των Αρχαίων Ελληνικών. Το πρόσθετο εκπαιδευτικό υλικό για τα Αρχαία Ελληνικά ανανεώνεται σε τακτά χρονικά διαστήματα. Το πρώτο τμήμα είναι αφιερωμένο στις αναρτήσεις που εστιάζουν στο γνωστό κείμενο. Το δεύτερο τμήμα είναι αφιερωμένο στις αναρτήσεις που επεξεργαζόμαστε γραμματικά και συντακτικά φαινόμενα. Αφού αναλυθεί η θεωρία σε βάθος παρατίθενται ασκήσεις με υποδειγματικές απαντήσεις.

Η μαθήτρια και ο μαθητής μπορεί να συμβουλεύεται και τη βασική Γραμματική και το βασικό Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής. Στις αντίστοιχες σελίδες παρατίθενται με τη μορφή καταλόγου για εύκολη πρόσβαση και μελέτη οι σελίδες του υπουργείου για τα Γραμματικά και Συντακτικά φαινόμενα.

 

 

 

 

Πρόσθετο εκπαιδευτικό Υλικό για τα Αρχαία Ελληνικά

Η Αρχαία Ελληνική Γλώσσα διακρίνεται για τον πλούτο της και τη δυνατότητά της να αποδίδει λεπτές αποχρώσεις και έννοιες. Για τον μελετητή της γλώσσας υπάρχουν πάντα σημεία που χρήζουν περαιτέρω ανάλυσης και εμβάθυνσης.

Κείμενα που εστιάζουν τόσο στο γνωστό κείμενο, όσο και σε γραμματικά και συντακτικά φαινόμενα αναρτώνται στην ιστοσελίδα μας σε τακτά χρονικά διαστήματα. Παρουσιάζουμε τη θεωρία που χρειάζεται να γνωρίζει ο σπουδαστής των αρχαίων, εντοπίζουμε τα σημεία ομοιότητας και διαφοράς με τη σύγχρονη Ελληνική γλώσσα, παραθέτουμε ασκήσεις και υποδειγματικές απαντήσεις.

 

Το Ευρετήριο

Μπορείτε να χρησιμοποιείτε αυτή τη σελίδα ως ευρετήριο. Όπως και στην αντίστοιχη σελίδα για το μάθημα των Λατινικών και την αντίστοιχη για το μάθημα της Έκθεσης, τα κείμενα παρατίθενται με αντίστροφη σειρά. Στο πάνω μέρος του ευρετηρίου βρίσκεται το πιο πρόσφατο κείμενο.

 

Διδαγμένο (γνωστό) κείμενο:

• Προτεινόμενες ερωτήσεις για τα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη: Οι προτεινόμενες ερωτήσεις του Υπουργείου για τα Ηθικά Νικομάχεια.
• Προτεινόμενες ερωτήσεις για τα Πολιτικά του Αριστοτέλη: Οι προτεινόμενες ερωτήσεις του Υπουργείου ταξινομημένες κατά ενότητα. Είναι αρκετά χρήσιμες για την επανάληψη και την εποπτεία του κειμένου.
• Η θεωρία των τεσσάρων αιτίων στον Αριστοτέλη: Η θεωρία των τεσσάρων αιτίων αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της σκέψης του Αριστοτέλη. Η κατανόησή της είναι απαραίτητη για να έχουμε εποπτεία σε βασικούς Αριστοτελικούς όρους, όπως την έννοια της δυνάμεως και της ενέργειας, της τελεολογίας, της αρχής της κινήσεως.
• Σχεδιάγραμμα για την Πολιτεία του Πλάτωνα: Από την Πολιτεία τα κείμενα που διδασκόμαστε στη Γ’Λυκείου είναι τρία αποσπάσματα από την αλληγορία του σπηλαίου. Είναι λογικό ότι οι μαθήτριες και οι μαθητές χρειάζονται μια συνολική θεώρηση του έργου, ώστε να μπορούν να εντάξουν την αλληγορία στο ευρύτερο πλαίσιο του έργου και της Πλατωνικής φιλοσοφίας.
• Η ζωή του Πλάτωνα -βιογραφικά στοιχεία: Τα βιογραφικά στοιχεία που παρατίθενται για τον Πλάτωνα μας βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα τις φιλοσοφικές έννοιες που αναλύονται στα έργα του καθώς και σημεία στα οποία έχει δεχθεί κριτική. 

 

Προτεινόμενα κριτήρια αγνώστου κειμένου

• Προτεινόμενο Κριτήριο Αγνώστου Κειμένου – Λυσίας: Πρόκειται για λόγο που έγραψε ο ρήτωρ Λυσίας και αφορά την πρόταση δημεύσεως της περιουσίας των αδελφών του Νικία. ( Λυσίου, Περί της δημεύσεως των του Νικίου αδελφού 24 – 25).

Πρόσθετο Εκπαιδευτικό Υλικό για τα Αρχαία Ελληνικά – Συντακτικό

• Ρήματα που συντάσσονται άλλοτε με κατηγορηματική μετοχή και άλλοτε με απαρέμφατο: Τα συγκεκριμένα ρήματα είναι ιδιαιτέρως σημαντικά. Το κύριο χαρακτηριστικό τους είναι ότι η σημασία τους αλλάζει ανάλογα με τη σύνταξη. Αυτό είναι το σημείο, στο οποίο εστιάζουμε, καθώς αυτές οι λεπτές διαφορές καθορίζουν την ποιότητα της μετάφρασής μας.

• Η σύνταξη της Κατηγορηματικής Μετοχής: Η κατηγορηματική μετοχή χρησιμοποιείται για να δοθεί αντικειμενική διάσταση στα γραφόμενα. Παρουσιάζουμε τις βασικές αρχές σύνταξης και παραθέτουμε τις συνηθέστερες μορφές αυτής της σύνταξης. Εστιάζουμε στις βασικές μεταφραστικές αρχές, όταν μεταφράζουμε μια κατηγορηματική μετοχή.

• Κατηγορηματική Μετοχή συνημμένη στο Υποκείμενο: Εξετάζονται οι βασικές κατηγορίες ρημάτων που λαμβάνουν κατηγορηματική μετοχή στο υποκείμενό τους. Παρουσιάζουμε τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους μπορούμε να μεταφράσουμε τις συγκεκριμένες συντάξεις.

 

Ασκήσεις με απαντήσεις:

Αφού λύσετε τις ασκήσεις και συμβουλευτείτε τις απαντήσεις μπορείτε να επικοινωνείτε μαζί μας για τις πιθανές απορίες και διευκρινήσεις.

• Ασκήσεις με απαντήσεις για τους υποθετικούς λόγους:

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Αρχαία Ελληνικά, Κατηγορηματική μετοχή

Ρήματα που συντάσσονται με μετοχή και απαρέμφατο

Στην πορεία της μελέτης μας για τη σύνταξη της κατηγορηματικής μετοχής, είδαμε καταρχάς τα ρήματα που λαμβάνουν κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενό τους. Στη συνέχεια, συναντήσαμε ρήματα, τα οποία λαμβάνουν κατηγορηματική μετοχή, τόσο στο υποκείμενο, όσο και στο αντικείμενό τους. Κάποια από αυτά λαμβάνουν εκτός από κατηγορηματική μετοχή και απαρέμφατο. Τα ρήματα που συντάσσονται με μετοχή και απαρέμφατο είναι σημαντικά. Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να αποδοθεί στη μετάφρασή τους, καθώς αυτή είναι διαφορετική στην περίπτωση που συντάσσονται με κατηγορηματική μετοχή και διαφορετική, όταν συντάσσονται με απαρέμφατο.

 

Ρήματα που συντάσσονται με μετοχή και απαρέμφατο

Ας δούμε αναλυτικά περιπτώσεις ρημάτων που συντάσσονται με μετοχή και απαρέμφατο:

 

Το ρήμα ἄρχομαι 

Το ρήμα ἄρχομαι, όταν συντάσσεται με κατηγορηματική μετοχή σημαίνει “αρχίζω να κάνω κάτι, βρίσκομαι στην αρχή μιας ενέργειας”. Όταν συντάσσεται με απαρέμφατο σημαίνει “αρχίζω πρώτη φορά, καταπιάνομαι με κάτι για πρώτη φορά”. 

 

Ἄρχομαι οἰκοδομῶν ( Αρχίζω να οικοδομώ ) /

 

Ἄρχομαι οικοδομεῖν ( Αρχίζω για πρώτη φορά να οικοδομώ, είναι η πρώτη φορά που καταπιάνομαι με τη συγκεκριμένη δραστηριότητα )

 

Φίλιππος γάρ ἄρχεται περί Ἀλοννήσου λέγων ( Ο Φίλιππος ξεκινά να μιλά σχετικά με την Αλόνησσο )

 

Ὁπότε παλαίειν ἤρξω μανθάνειν; ( Πότε έκανες την αρχή να μαθαίνεις να παλεύεις; )

 

Τα ρήματα αἰσχύνομαι και αἰδοῦμαι

Τα συγκεκριμένα ρήματα, όταν συντάσσονται με κατηγορηματική μετοχή σημαίνουν “ντρέπομαι που κάνω κάτι, ντρέπομαι για κάτι που κάνω”. Όταν συντάσσονται με απαρέμφατο έχουν τη σημασία:  “ντρέπομαι να κάνω κάτι, δε κάνω κάτι από ντροπή”.

Τοῦτο μἐν οὐκ αἰσχύνομαι λέγων, τό δέ αἰσχυνοίμην ἄν λέγειν ( Δεν ντρέπομαι που λέω αυτό. Εκείνο, όμως, θα ντρεπόμουν να το πω ή δεν θα το έλεγα από ντροπή ), Ξενοφών.

Τα ρήματα ἀνέχομαι, τολμῶ, ὑπομένω

Ρήματα που συντάσσονται με μετοχή και απαρέμφατο είναι και τα ανωτέρω. Όταν λαμβάνουν κατηγορηματική μετοχή στη σύνταξή τους έχουν τη σημασία: “ανέχομαι να…, υπομένω… υποκύπτω σε κάτι, το οποίο λαμβάνει χώρα στο παρόν ή το μέλλον”.

Όταν λαμβάνουν απαρέμφατο ως συμπλήρωμα σημαίνουν: “τολμώ, έχω το θάρρος να κάνω κάτι στο μέλλον”.

Ὑπό γοῦν τοῦ Μήδου δεινότερα τούτων πάσχοντες ἠνείχοντο ( Ανέχονταν να παθαίνουν χειρότερα από τους Πέρσες ), Θουκυδίδης.

Ῥᾷον γάρ ἐτόλμα τις ποιεῖν ( Με μεγαλύτερη ευκολία τολμούσε κάποιος να κάνει…από δω και στο εξής)

Το ρήμα γιγνώσκω

Το ρήμα γιγνώσκω, όταν συντάσσεται με κατηγορηματική μετοχή σημαίνει “γνωρίζω, καταλαβαίνω ότι…”. Όταν συντάσσεται με απαρέμφατο, μπορεί να έχει τη σημασία “αποφασίζω να…, κρίνω ότι…, είμαι σε θέση να…, μαθαίνω πως να κάνω κάτι…,”.

Οἱ δέ ὡς ἔγνωσαν ἐξηπατημένοι, ξυνεστρέφεντο ( Μόλις κατάλαβαν ότι είχαν εξαπατηθεί…) Θουκυδίδης

Ἔγνω δόλῳ περιγενέσθαι αὐτοῦ  {Αποφάσισε να ( έκρινε ότι θα ) τον νικήσει με δόλο }, Αίσωπος

 

Το ρήματα ἐπίσταμαι 

Το ρήμα ἐπίσταμαι με κατηγορηματική μετοχή σημαίνει: “γνωρίζω καλά ότι…”.  Όταν συντάσσεται με απαρέμφατο σημαίνει: “γνωρίζω να…, γνωρίζω πως να κάνω κάτι”.

Ἐπίσταμαι δέ καί πρόσθεν ξενηλασίας γιγνομένας ( Γνωρίζω καλά ότι και προηγουμένως γίνονταν απομακρύνσεις ξένων), Ξενοφώντας

Καί ἐπνίγετο ὅστις νεῖν μή ἐτύγχανεν ἐπιστάμενος ( Και πνίγονταν όποιος τύχαινε να μη ξέρει να κολυμπά ή πως να κολυμπά ).

Το ρήμα οἶδα 

Το ρήμα οἶδα, όταν συντάσσεται με κατηγορηματική μετοχή σημαίνει: “γνωρίζω ότι…”. Όταν συντάσσεται με ειδικό απαρέμφατο σημαίνει: “γνωρίζω να…”

Οὐκ ἤδεσαν οἱ Ἕλληνες Κῦρον τεθνηκότα ( Οι Έλληνες δεν γνώριζαν ότι ο Κύρος είχε πεθάνει ).

Οῖδα τό μέλλον προορᾶν ( Γνωρίζω να προβλέπω το μέλλον )

 

Το ρήμα φαίνομαι

Το ρήμα φαίνομαι, όταν συντάσσεται με κατηγορηματική μετοχή σημαίνει: “φαίνομαι ότι…, αποδεικνύομαι ότι…”. Στην περίπτωση που συντάσσεται με απαρέμφατο σημαίνει: “φαίνομαι να…, δίνω την εντύπωση ότι…”. Παρατηρούμε ότι στην πρώτη περίπτωση το γεγονός παρουσιάζεται ως πραγματικό.

Στη δεύτερη υπάρχει μια πιο αβέβαιη χροιά. Όπως έχουμε ξαναδεί, οι αρχαίοι χρησιμοποιούσαν την κατηγορηματική μετοχή, όταν ήθελαν να προσδώσουν μια περισσότερο αντικειμενική διάσταση στα λεγόμενά τους.

Ὁ δέ νόμος φαίνεται ἀπαγορεύων ( Ο νόμος αποδεικνύεται ότι απαγορεύει…) Λυσίας

Μηδέ δίκαιαι ἐφαίνοντό σοι αἱ ὁμολογίαι εἶναι ( Ούτε οι ομολογίες σου έδιναν την εντύπωση ότι είναι δίκαιες ) Πλάτων

 

Το ρήμα πυνθάνομαι 

Στα ρήματα που συντάσσονται με μετοχή και απαρέμφατο ανήκει και το πυνθάνομαι. Όταν συμπληρώνεται η έννοιά του από κατηγορηματική μετοχή σημαίνει: “ακούω, μαθαίνω, πληροφορούμαι ότι…”. Στην περίπτωση που συνοδεύεται από απαρέμφατο σημαίνει: “νομίζω…, από πληροφορίες σχηματίζω την άποψη ότι…”. Επίσης, το πυνθάνομαι έχει και ανάλογες συντάξεις με τα ρήματα ἀκούω και αἰσθάνομαι που θα συναντήσουμε στη συνέχεια.

Πυθόμενοι αὐτόθι βασιλέα Ἀρταξέρξην τόν Ξέρξου νεωστί τεθνηκότα ἐπ’ οἴκου ἀνεχώρησαν ( Μόλις πληροφορήθηκαν ότι είχε πεθάνει ο βασιλέας Αρταξέρξης, ο γιος του Ξέρξη, αναχώρησαν για την πατρίδα ), Θουκυδίδης

Τόν δέ Δημοσθένην προσέλαβε πυνθανόμενος τήν ἀπόβασιν αὐτόν ἐς τήν νῆσον διανοεῖσθαι ( Επειδή από πληροφορίες σχημάτισε την άποψη ότι έχει στο νου του να πραγματοποιήσει την απόβαση στο νησί ), Θουκυδίδης.

Τα ρήματα ἀκούω και αἰσθάνομαι 

Τα συγκεκριμένα ρήματα (όπως και το πυνθάνομαι ) μπορούν να συνταχθούν με έξι διαφορετικούς τρόπους

• Με γενική προσώπου ή πράγματος. Σε αυτή την περίπτωση δηλώνεται η άμεση αίσθηση. 

Τῶν μαρτύρων ἀκηκόατε ( Ακούσατε με τα αυτιά σας τους μάρτυρες )

• Με αιτιατική. Σε αυτή την περίπτωση έχουμε έμμεση αίσθηση. 

Πάντα ἀκήκοας λόγον ( Έχεις πληροφορηθεί το κάθε τι )

• Με γενική και κατηγορηματική μετοχή. Και σε αυτή την περίπτωση δηλώνεται η άμεση αντίληψη. 

Θορύβου ἤκουσεν ἰόντος διά τῶν τάξεων. ( Άκουσε να περνά θόρυβος μέσα από τις γραμμές του στρατού )

• Με αιτιατική και κατηγορηματική μετοχή. Σε αυτή την περίπτωση δηλώνεται η έμμεση αντίληψη.

ᾜσθοντο τήν πόλιν κατειλημμένην ( Αντιλήφθηκαν ότι η πόλη είχε καταληφθεί )

• Με αιτιατική και ειδικό απαρέμφατο, όταν θέλουμε να δηλώσουμε μια φήμη ή ένα αβέβαιο γεγονός.

Ὁ Ἱππίας ᾐσθάνετο αὐτούς μέγα πάραά βασιλεῖ Δαρείῳ δύνασθαι  ( Ο Ιππίας είχε τη γνώμη ότι αυτοί είχαν μεγάλη δύναμη κοντά στον βασιλιά Δαρείο ).  

• Με ειδική πρόταση. Η περίπτωση αυτή είναι περισσότερο σπάνια.

Ἤσθετο ὁ δῆμος ὅτι οὐ τέθνηκεν ὁ Θρασυδαῖος  ( Οι δημοκρατικοί κατάλαβαν ότι δεν είχε πεθάνει ο Θρασυδαίος ).

Το ρήμα ἐπιλανθάνομαι 

Το ρήμα ἐπιλανθάνομαι, το οποίο σημαίνει “λησμονώ”,  επίσης ανήκει στα ρήματα που συντάσσονται με μετοχή και απαρέμφατο. Στην περίπτωση που συντάσσεται με κατηγορηματική μετοχή μεταφράζεται ως: “ξεχνάω ότι…” . Στην περίπτωση που το συναντήσουμε με απαρέμφατο μεταφράζεται ως: “ξεχνάω να… ή πως να…”.

 

Ἐπιλελήσμεθ’ ἡδέως γέροντες ὄντες ( Έχουμε ξεχάσει πως είμαστε γέροντες ). Ευριπίδης

Το προκείμενον μή ἐπιλαθώμεθα δι’αὐτά ἰδεῖν ( Να μη ξεχάσουμε να δούμε…) Πλάτων

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Πολυξένη Μπίλλα, Μαθήματα Σύνταξης της Αρχαίας Ελληνικής, Εκδόσεις Σαββάλας

Η Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα 

Παναγιώτου Τζαβέλη – Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας

Νίκου Ασωνίτη -Βασίλη Αναγνωστόπουλου -Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Φιλολογικές Εκδόσεις Εμμανουήλ Αναστασάκη

 

 

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Αρχαία Ελληνικά, Κατηγορηματική μετοχή

Η Σύνταξη της Κατηγορηματικής Μετοχής

Η σύνταξη της κατηγορηματικής μετοχής είναι από τα σημαντικότερα κεφάλαια του συντακτικού της Αρχαίας Ελληνικής. Στο προηγούμενο κείμενο ασχοληθήκαμε με τη σύνταξη των ρημάτων, τα οποία λαμβάνουν κατηγορηματική μετοχή στο υποκείμενό τους.  Πολύ σημαντικές κατηγορίες ρημάτων, ωστόσο, μπορούν να συνταχθούν με κατηγορηματική μετοχή, συνημμένη είτε στο υποκείμενο, είτε στο αντικείμενό τους. Θα μπορούσαμε να κατηγοριοποιήσουμε τα συγκεκριμένα ρήματα ως εξής:

 

 

Η Σύνταξη της Κατηγορηματικής Μετοχής με ρήματα που δηλώνουν αισθητική ή πνευματική αντίληψη

 

 

 

Έχουμε συνηθίσει να χαρακτηρίζουμε αυτά τα ρήματα, ως αισθητικά, γνωστικά, μνήμης και λήθης. Ας δούμε αναλυτικά τα βασικότερα από αυτά, καθώς πρόκειται για πολύ σημαντικά ρήματα της Αρχαίας Ελληνικής.  

 

 

ἀγνοῶ

αἰσθάνομαι ( αντιλαμβάνομαι, αισθάνομαι, καταλαβαίνω)

οἶδα και σύνοιδα (έχω συνείδηση, γνωρίζω καλά)

γιγνώσκω

ἐπίσταμαι

μανθάνω

πυνθάνομαι ( ζητώ να μάθω, ακούω, πληροφορούμαι, ρωτώ)

ἐνθυμοῦμαι ( σκέφτομαι ότι, λαμβάνω υπόψη ότι….)

μιμνήσκομαι

ἐπιλανθάνομαι και ἐπιλήθομαι ( λησμονώ )

ὁρῶ

θεῶμαι (βλέπω )

ἀκούω (ακούω, πληροφορούμαι )

ἁλίσκομαι ( συλλαμβάνομαι να…)

περιορῶ ( ανέχομαι, επιτρέπω )

 

 

 

 

Οι σημασιολογικές διαφορές ανάμεσα στα ρήματα οἶδα, ἐπίσταμαι και γιγνώσκω εξετάζονται στο κείμενό μας για τη σημασία και τη σημασιολογική εξέλιξη του ρήματος οἶδα

 

 

 

 

Ας δούμε κάποια παραδείγματα:

 

 

Ἠσθάνοντο τούς Ἀθηναίους πληροῦντας τά ναῦς ( Αντιλαμβάνονταν ότι οι Αθηναίοι επανδρώνουν τα πλοία ), Θουκυδίδης – Η μετοχή είναι συνημμένη στο αντικείμενο του ρήματος Ἀθηναίους.

 

…εἰδώς ἐνίους αὐτῶν ὄντας πολίτας χρηστούς και προθύμους ( …επειδή γνωρίζω ότι κάποιοι από αυτούς είναι πολίτες άξιοι και πρόθυμοι ), Λυσίας –Η μετοχή είναι συνημμένη στο αντικείμενο της μετοχής εἰδώς, ἐνίους.

 

ᾜδεσαν Σωκράτην ἀπ’ἐλαχίστων χρημάτων αὐταρκέστατα ζῶντα ( Γνώριζαν ότι ο Σωκράτης ζούσε με πάρα πολύ μεγάλη αυτάρκεια αν και είχε λίγα χρήματα ), Ξενοφώντας – Η μετοχή είναι συνημμένη στο αντικείμενο του ρήματος Σωκράτην .

 

Ἔγνω τήν εἰσβολήν ἐσομένην ( Ήξερε ότι η εισβολή θα γίνει ), Θουκυδίδης – Η μετοχή είναι συνημμένη στο αντικείμενο του ρήματος τήν εἰσβολήν .

 

Ἴσθι ἀνόητος ὤν ( Πρέπει να γνωρίζεις ότι είσαι ανόητος ). Ξενοφώντας – Η μετοχή είναι συνημμένη στο εννοούμενο υποκείμενο του ρήματος σύ.

 

Ὄψεσθε πάντας αὐτούς ὄντας διαφόρους μοι ( Θα δείτε ότι όλοι αυτοί είναι εχθροί μου ), Λυσίας – Η κατηγορηματική μετοχή είναι συνημμένη στο αντικείμενο του ρήματος αὐτούς.

 

Οὐ περιοφθήσεσθε ἀδικούμενοι ( Δε θα μείνετε αβοήθητοι να αδικείστε ) – Η κατηγορηματική μετοχή είναι συνημμένη στο εννοούμενο υποκείμενο του ρήματος ὑμεῖς

 

Οἱ Θηβαῖοι έγνωσαν ἐξηπατημένοι  ( Οι Θηβαίοι αντιλήφθηκαν ότι είχαν εξαπατηθεί ), Θουκυδίδης -Η κατηγορηματική μετοχή είναι συνημμένη στο υποκείμενο του ρήματος οἱ Θηβαῖοι

 

 

 

Ρήματα που δηλώνουν δείξη, αγγελία, έλεγχο

 

 

Τα πιο σημαντικά από αυτά τα ρήματα είναι:

 

 

ἀγγέλλω, ἀγγέλλομαι

ἀναγγέλλω

ἀποδείκνυμι και ἀποφαἰνω ( αποδεικνύω, φανερώνω)

δείκνυμι

δῆλον ποιῶ ( κάνω φανερό )

δηλῶ ( δείχνω, φανερώνω )

ἐλέγχω (αποδεικνύω )

ἐξαγγέλλω

ἐξελέγχω ( αποδεικνύω την ενοχή κάποιου )

ἐπιδείκνυμι ( αποδεικνύω, φανερώνω )

παρέχω (παρουσιάζω ), παρέχω ἐμαυτόν = παρουσιάζω τον εαυτό μου ως…

φαίνω, φαίνομαι ( αποδεικνύω, φανερώνω )

φανερόν ποιῶ

φωρῶ ( ανακαλύπτω )

 

 

 

Ας δούμε μερικά παραδείγματα:

 

 

Οὐδείς πώποτε ἐξήλεγξεν τά κριθέντα ἀδίκως δικασθέντα ( Κανείς ποτέ μέχρι τώρα δεν απέδειξε ότι δικάστηκαν άδικα ), Δημοσθένης -Η κατηγορηματική μετοχή είναι συνημμένη στο αντικείμενο του ρήματος τά κριθέντα.

 

Καί πειράσομαι τῷ λόγῳ τοῦτον μέν ἐπιδεῖξαι ψευδόμενον ( Και θα επιχειρήσω με τον λόγο μου να αποδείξω ότι αυτός ψεύδεται ), Λυσίας – Η μετοχή είναι συνημμένη στο αντικείκενο του απαρεμφάτου ἐπιδεῖξαι “τοῦτον”.

 

 

Ἱκανός (Σωκράτης) καί άλλως δοκιμάσαι τε καί ἁμαρτάνοντα ἐλέγξαι ( Ο Σωκράτης ήταν ικανός να δοκιμάσει και με άλλον τρόπο και να αποκαλύψει αυτούς που έκαναν σφάλματα ), Ξενοφώντας -Η μετοχή είναι συνημμένη στο εννοούμενο αντικείμενο του απαρεμφάτου ἐλέγξαι “τοῦτον” ή “τινά”.

 

 

 

Η Σύνταξη μερικών βασικών ρημάτων

 

Η σύνταξη της κατηγορηματικής μετοχής, που μελετήσαμε μέχρι εδώ δεν εξαντλεί τις πιθανές συντάξεις που μπορούν λάβουν κάποια από τα πιο σημαντικά ρήματα της Αρχαίας Ελληνικής. Στο επόμενο κείμενό μας εξετάζουμε και αναλύουμε τις πιο βασικές περιπτώσεις.

 

 

 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

 

Πολυξένη Μπίλλα, Μαθήματα Σύνταξης της Αρχαίας Ελληνικής, Εκδόσεις Σαββάλας

Η Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα 

Παναγιώτου Τζαβέλη – Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας

Νίκου Ασωνίτη -Βασίλη Αναγνωστόπουλου -Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Φιλολογικές Εκδόσεις Εμμανουήλ Αναστασάκη

 

 

 

 

 

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Αρχαία Ελληνικά, Εκπαιδευτικό Υλικό, Κατηγορηματική μετοχή, Συντακτικό Αρχαίας Ελληνικής

Κατηγορηματική Μετοχή συνημμένη στο Υποκείμενο

Όσον αφορά το υποκείμενο, υπάρχουν κάποιες κατηγορίες ρημάτων τα οποία λειτουργούν ως συνδετικά. Συνδέουν το υποκείμενο  του ρήματος και το κατηγορούμενό του. Όταν το κατηγορούμενο είναι μετοχή, τότε έχουμε κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενο του ρήματος. Χρησιμοποιώντας ένα πολύ γενικό ορισμό θα λέγαμε ότι ως κατηγορηματική μετοχή χαρακτηρίζεται η μετοχή που λειτουργεί ως κατηγορηματικός προσδιορισμός ή κατηγορούμενο στο υποκείμενο ή το αντικείμενο του ρήματος.

 

 

Η λεπτή σημασιολογική διαφορά

 

 

 

 

Αν κάτι χαρακτήριζε τον Αρχαίο Ελληνικό Λόγο, αυτό ήταν η δυνατότητα να αποδώσουμε λεπτές σημασιολογικές διαφορές μέσα από διαφορετικές λεκτικές μορφές. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το ρήμα οἶδα , το οποίο έχει ένα διαφορετικό σημασιολογικό περιεχόμενο από το γιγνώσκω, το ἐπίσταμαι και το αἰσθάνομαι.

Κατ’αυτόν τον τρόπο και η κατηγορηματική μετοχή χρησιμοποιούταν για να δηλωθεί μια πραγματική και θεμελιωμένη γνώση. Είναι χαρακτηριστική η χρήση της στα Πολιτικά  από τον Αριστοτέλη. Ας παρακολουθήσουμε τη σκέψη του: “Ἐπειδή πᾶσαν πόλιν ὁρῶμεν κοινωνίαν τινά οὖσαν...”. Η χρησιμοποίηση της κατηγορηματικής μετοχής οὖσαν στο κείμενο ενισχύει την αντικειμενική διάσταση των γραφομένων. Πρόκειται για μια γνώση, πέραν κάθε αμφιβολίας.

 

 

 

 

Η Θέση της Κατηγορηματικής Μετοχής

 

 

Με δεδομένο ότι η κατηγορηματική μετοχή χρησιμοποιείται ως κατηγορούμενο ή κατηγορηματικός προσδιορισμός, είναι εύλογο ότι θα τη συναντήσουμε σε μια πρόταση σε αντίστοιχη θέση. Θα βρίσκεται – όταν αναφέρεται σε έναρθρο ουσιαστικό – είτε πριν από το άρθρο του ουσιαστικού που προσδιορίζει είτε μετά το ουσιαστικό. Ας δούμε δυο χαρακτηριστικά παραδείγματα:

 

• ἤκουσεν ἔργα ἀνδρὸς διαχειριζόμενον τὸν Κῦρον:  Σε αυτή την περίπτωση η μετοχή διαχειριζόμενον λαμβάνει την κλασική θέση του κατηγορηματικού προσδιορισμού, η οποία είναι πριν το άρθρο του ουσιαστικού. (τὸν Κῦρον)

 

• εἶχον τὰς ἀσπίδας ἐκκεκαλυμμένας): Σε αυτή την περίπτωση η θέση της μετοχής είναι αμέσως μετά το έναρθρο ουσιαστικό. 

 

 

 

 

Κατηγορηματική Μετοχή συνημμένη στο Υποκείμενο

 

 

Κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενο δέχονται καταρχάς τα ρήματα εἰμί, ὑπάρχω, γίγνομαι. Σε αυτές τις περιπτώσεις η μετοχή λειτουργεί ως κατηγορούμενο. Σημαντικό είναι να σημειώσουμε ότι η μετοχή σε συνδυασμό με το συνδετικό ρήμα σχηματίζει περίφραση απλού ρήματος. Για παράδειγμα: 

 

Ὑπῆρχον Ὁλύνθιοι δύναμίν τινά κεκτημένοι. 

Αυτή η διατύπωση ισοδυναμεί με την πρόταση: Ὁλύνθιοι δύναμίν τινα ἐκέκτηντο. 

 

Το ίδιο ισχύει και στα παρακάτω παραδείγματα:

 

 

ἦν δὲ τὸ δεῖπνον ποιεύμενον ἐν Θῄβῃσι ( = το δείπνο έγινε στις Θήβες.) Ηρόδοτος

 

ἃ μεταπεμπόμενοι ἦσαν (= αυτά που είχαν παραγγείλει.) Θουκυδίδης

 

συνελυληθότες ἦσαν αὐτόσε καὶ ἄνδρες καὶ γυναῖκες καὶ κτήνη πολλά ( = είχαν συναθροιστεί σε κείνο το μέρος και άνδρες και γυναίκες και πολλά ζώα. ) Ξενοφών

 

τί ποτ’ ἐστὶν οὗτος ἐκείνου διαφέρων ( =σε τι λοιπόν διαφέρει αυτός από εκείνον.) Πλάτων

 

τοῦτο ὑπάρχειν ὑμᾶς εἰδότας ἡγοῦμαι ( =πιστεύω ότι σίγουρα το γνωρίζετε αυτό.) Δημοσθένης

 

μὴ σαυτόν θ’ ἅμα κἄμ’, ὄντα σαυτοῦ πρόστροπον, κτείνας γένῃ ( =για να μη γίνεις φονιάς του εαυτού σου και δικός μου, που είμαι και ικέτης σου.) Σοφοκλής

 

μισοῦντες γίγνονται τοὺς κακούς ( = μισούν τους κακούς ή γίνονται άνθρωποι που μισούν τους κακούς).

 

 

 

 

Κατηγορίες Ρημάτων

 

 

• Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στα παρακάτω ρήματα που λαμβάνουν κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενο. Ας τα δούμε πιο αναλυτικά: τυγχάνω, λανθάνω, διατελῶ, οἴχομαι, φθάνω, διάγω, διαγίγνομαι, φαίνομαι, φανερός εἰμί, δῆλός εἰμι

 

Χαρακτηριστικό αυτών των ρημάτων είναι ότι δηλώνουν την κατάσταση που βρίσκεται το υποκείμενο ή το πως αυτό ενεργεί. Το βάρος του νοήματος το έχει συνήθως η μετοχή και το ρήμα της πρότασης έχει δευτερεύουσα σημασία. Επομένως, σε αρκετές περιπτώσεις η πιο δόκιμη μετάφραση είναι να μεταφράζουμε το ρήμα ως επίρρημα και τη μετοχή ως ρήμα.

 

 

• τυγχάνω ( = τυχαίνει να…, κατά τύχη…τυχαία…)

 

– Αὐτοί γάρ οἱ ἄνθρωποι τυγχάνουσι νομίζοντες τον Δία τῶν Θεῶν ἄριστον και δικαιότατον ( τυχαίνει να…, συμβαίνει να…), Πλάτων 

– Καί ἔτυχεν ἡ φυλή ἠμῶν πρυτανεύουσα ( =κατά τύχη πρυτάνευε ), Πλάτων

 

• λανθάνω ( =μένω απαρατήρητος, δε γίνομαι αντιληπτός, κρυφά, χωρίς να το καταλάβω…) 

– Ἔλαθον ἐμαυτόν ουδέν εἰπὠν ( δεν είπα τίποτα κρυφά από τον εαυτό μου )

 

• διατελῶ, διάγω, διαγίγνομαι ( =περνάω τον καιρό μου, βρίσκομαι συνέχεια, συνεχίζω να…, χωρίς διακοπή, διαρκώς, πάντοτε )

– Παρασκευαζόμενοι ταῦτα ὅλην τήν ἡμέραν διετέλεσαν οἱ Ἀθηναῖοι ( = Χωρίς διακοπή παρασκεύαζαν αυτά όλη την ημέρα οι Αθηναίοι ), Θουκυδίδης 

 

• οἴχομαι ( = έχω φύγει, είμαι φευγάτος, γρήγορα, κατευθείαν  )

– Εἰ μέν γάρ ὡς ἐκράτησε Φίλιππος ᾤχετ’  εὐθέως ἀπιών… ( Αν έφευγε κατευθείαν, γρήγορα… ) Δημοσθένης

 

• φαίνομαι, φανερός εἰμί, δῆλός εἰμι  ( = φαίνομαι ότι…, είναι φανερό ότι…, αποδεικνύεται ότι…, πραγματικά είμαι, φανερά, απροκάλυπτα ) 

– Λακεδαιμόνιοι δέ πρότερόν τε δῆλοι ἦσαν ἐπιβουλεύοντες ἡμῖν καί νῦν οὔχ ἥκιστα 

– ( = Οι Λακεδαιμόνιοι και πριν φανερά σχεδίαζαν κακό εναντίον μας )  Θουκυδίδης

 

• φθάνω ( =προφταίνω, φτάνω πρώτος, πρώτος, αμέσως, μόλις, πριν, γρήγορα ) 

– Φθάνουσιν ἐπί τῷ ἄκρῳ γενόμενοι τούς πολεμίους ( =φθάνουν στην κορυφή πριν από τους εχθρούς ) 

Να σημειώσουμε για το ρήμα φθάνω πως η φράση οὐκ ἄν φθάνοιμι + μετοχή δηλώνει έντονη προτροπή και μεταφράζεται “θα κάνω κάτι αμέσως“

 

 

 

Ρήματα ψυχικού πάθους

 

 

Κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενο μπορούν να λάβουν και τα ρήματα ψυχικού πάθους. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι να σημειώσουμε πως τα ίδια ρήματα συντάσσονται -λόγω της σημασίας τους – και με αιτιολογική μετοχή. Ορισμένες φορές, μάλιστα, η διάκριση δεν είναι εύκολη νοηματικά. Η άποψη που έχει επικρατήσει είναι ότι, εφόσον η μετοχή δηλώνει πράξη σύγχρονη προς την πράξη που δηλώνει το ρήμα θα θεωρηθεί κατηγορηματική. Εφόσον η μετοχή δηλώνει το προτερόχρονο σε σχέση με το ρήμα θα θεωρηθεί αιτιολογική.

 

 

Επομένως:

 

Ἀγανακτῶ ἐνθυμούμενος ( Αγανακτώ να θυμάμαι ) η μετοχή είναι κατηγορηματική.

Οἱ Ἀθηναῖοι μετεμέλοντο τἀς σπονδάς οὐ δεξάμενοι ( Οι Αθηναίοι μετανοούσαν επειδή δεν δέχτηκαν τις σπονδές) Η μετοχή είναι αιτιολογική, καθώς χρονικά προηγείται η ενέργεια που δηλώνει σε σχέση με την ενέργεια του ρήματος.

 

 

Τα πιο συνηθισμένα ρήματα ψυχικού πάθους είναι τα εξής:

 

ὀργίζομαι

ἄχθομαι ( ενοχλούμαι, στεναχωριέμαι),

ἀγανακτῶ

βαρύνομαι (στεναχωριέμαι),

βαρέως ή χαλεπῶς φέρω (δυσανασχετώ)

λυπῶ -λυποῦμαι

ἀλγῶ (πονώ)

αἰσχύνομαι (ντρέπομαι)

αἰδοῦμαι (ντρέπομαι)

ἥδομαι (ευχαριστιέμαι)

χαίρω

ἀγαπῶ (ευχαριστιέμαι)

μεταμέλομαι

ζηλῶ

μέμφομαι

θαυμάζω (απορώ)

φθονῶ

χαίρω

ἀθυμῶ (δυσανασχετώ)

οἰκτίρω (λυπούμαι)

 

 

Ας σημειωθεί ότι και σε αυτή την κατηγορία ρημάτων, όπως άλλωστε και στην προηγούμενη αλλά και στις επόμενες, η κατηγορηματική μετοχή ενδέχεται να είναι ο φορέας του κύριου νοήματος της πρότασης και να αποδίδεται για τον λόγο αυτό με ρήμα, ενώ το ρήμα να έχει μια δευτερεύουσα νοηματική λειτουργία και να μεταφράζεται με επίρρημα ή επιρρηματική φράση:

 

ἥδομαι, ὦ Κλέαρχε, ἀκούων σου φρονίμους λόγους ( = χαίρομαι, Κλέαρχε, που ακούω συνετά λόγια από σένα ή: ακούω με ευχαρίστηση συνετά λόγια από σένα.) Ξενοφών

χαίρω διαλεγόμενος τοῖς σφόδρα πρεσβύταις (= χαίρομαι να συζητώ με τους πολύ ηλικιωμένους ή: συζητώ με χαρά κ.λπ.) Πλάτων

 

 

 

Ρήματα έναρξης και λήξης

 

 

Κατηγορηματική μετοχή στο υποκείμενο λαμβάνουν και τα ρήματα που δηλώνουν την έναρξη ή τη λήξη μιας πράξεως. Τα πιο χαρακτηριστικά είναι τα εξής:

 

ἄρχω ή ἄρχομαι (ξεκινώ να…)

ἀπολείπω (παύω)

διαλείπω (παύω)

ἐπιλείπω (αφήνω)

λήγω

παύομαι

ὑπάρχω

 

Σε αυτή την περίπτωση μεταφράζουμε με το να +υποτακτική. Για παράδειγμα:

Σωκράτης οὐκ ἔληγε φιλοσοφῶν ( Ο Σωκράτης δεν σταματούσε να φιλοσοφεί)

Οὖτος ἦρξε ἀδικῶν ἡμᾶς ( Αυτός άρχισε να αδικεί εμάς)

Οὔποτε ἐπαυόμην ἡμᾶς οἰκτίρων ( Ποτέ δεν έπαψα να σας λυπούμαι)

 

 

 

Ρήματα που δηλώνουν υπομονή, καρτερία, ανοχή, κάματο

 

 

Κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενο λαμβάνουν και τα ρήματα που δηλώνουν καρτερία, ανοχή, υπομονή, κάματο. Τα πιο συνηθισμένα από αυτά είναι:

ἀνέχομαι

ἀπαγορεύω ( κουράζομαι, εξαντλούμαι ) Ας σημειωθεί ότι το ρήμα στον αόριστο και στον παρακείμενο σχηματίζεται αντίστοιχα: ἀπεῖπον, ἀπείρηκα

κάμνω ( κουράζομαι )

καρτερῶ

ὑπομένω

 

Ἀπείρηκα ἀκούων ( Κουράστηκα να ακούω)

ἤν καρτερῶσιν προσκαθήμενοι ( εάν επιμείνουν καρτερικά στην πολιορκία ) Θουκυδίδης

 

 

 

Ρήματα πλησμονής, κορεσμού, απόλαυσης, επάρκειας 

 

 

Κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενο μπορούν να λάβουν και ρήματα που δηλώνουν πλησμονή, κορεσμό, απόλαυση και επάρκεια. Τα πιο συνηθισμένα είναι:

 

πίμπλαμαι

κορέννυμαι ( χορταίνω)

μεστός εἰμί ( είμαι γεμάτος)

πλήρης εἰμἰ

ἀρκῶ

ἄδην ἔχω ( χορταίνω)

ἰκανός εἰμί ( έχω επάρκεια)

 

Μεστός ἦν θυμούμενος ( Ήταν γεμάτος από θυμό) Σοφοκλής

Οὔτοι σόν βλέπων ἐμπίμπλαμαι πρόσωπον  ( Δε χορταίνω να βλέπω το πρόσωπό σου) Ευριπίδης

 

 

 

Ρήματα που δηλώνουν νίκη ή ήττα

 

 

Κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενο λαμβάνουν και ρήματα που δηλώνουν νίκη ή ήττα. Τα πιο χαρακτηριστικά είναι:

 

ἡττῶμαι ( μειονεκτώ, φαίνομαι κατώτερος )

λείπομαι ( είμαι κατώτερος)

νικῶ

περιγίγνομαι ( υπερτερώ)

 

Οὐχ ἡττησόμεθα εὖ ποιοῦντες τοῦτον ( δεν θα είμαστε κατώτεροι στο να τον ευεργετούμε)

Οὐδείς πώποτε τήν πόλιν ἡμῶν δοκεῖ νικῆσαι ( κανείς ποτέ δεν ξεπέρασε την πόλη μας στην ευεργεσία)

 

 

 

Ρήματα ευεργεσίας ή αδικοπραγίας

Ρήματα που δηλώνουν πράξη ευεργεσίας ή αδικίας λαμβάνουν, επίσης, κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενο.  Τα πιο συνηθισμένα είναι:

 

ἀδικῶ

δίκαια ποιῶ

εὖ ποιῶ ( ευεργετώ)

κακῶς ποιῶ ( βλάπτω)

χαρίζομαι ( κάνω χάρη, γίνομαι ευχάριστος, αρεστός)

 

Εὖ ποιήσας ἀναμνήσας με ( Έκανες καλά που μου το θύμησες)

Ἀδικεῖτε πολέμου ἄρχοντες ( Αδικείτε με το ναξεκινάτε τον πόλεμο)

 

 

Γενική παρατήρηση 

 

Ως γενική παρατήρηση, θα μπορούσαμε να επισημάνουμε ότι τα αμετάβατα και παθητικά ρήματα λαμβάνουν γενικά κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο υποκείμενο, ενώ τα μεταβατικά κατηγορηματική μετοχή συνημμένη στο αντικείμενο. Και φυσικά, υπάρχουν πολλές κατηγορίες ρημάτων που λαμβάνουν κατηγορηματική μετοχή, τόσο στο υποκείμενο, όσο και στο αντικείμενό τους.

 

 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

 

Παναγιώτου Τζαβέλη – Συντακτικό Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας

Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα 

Πολυξένη Μπίλλα – Μαθήματα Σύνταξης της Αρχαίας Ελληνικής,  Εκδόσεις Σαββάλας 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Λάμπρος Κουλουμπαρίτσης, Προσωκρατική Φιλοσοφία

Σύμβολα στην Προσωκρατική Φιλοσοφία

Με τους Προσωκρατικούς βρισκόμαστε στην αυγή της Δυτικής σκέψης και φιλοσοφίας.  Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι στα σπαράγματα, που έχουν φτάσει ως εμάς η διάκριση ανάμεσα στην ποίηση, τη φιλοσοφία και την επιστήμη δεν είναι εύκολα διακριτή. Έτσι, τα σύμβολα στην Προσωκρατική φιλοσοφία χρησιμοποιούνται συχνά και βοηθούν στη σκιαγράφηση της σκέψης των διανοητών. Ο Ξενοφάνης γράφει έμμετρα. Τα θέματά του είναι φιλοσοφικά. Το ίδιο συμβαίνει με τον Παρμενίδη. Η εξαιρετικής σημασίας σύλληψή του αποτυπώνεται σε ποιητική μορφή. Τα σύμβολα και οι εικόνες, λοιπόν,  έρχονται εύκολα στο λόγο αυτών των υπέροχων διανοητών. Αποτυπώνουν τη δική τους αντίληψη, σχεδιάζουν τον κόσμο με τα δικά τους χρώματα.

 

 

 

Σύμβολα στην Προσωκρατική Φιλοσοφία – Οι τρεις διανοητές

 

 

Η λύρα, η σφαίρα και η καρδιά λειτουργούν ως σύμβολα στην Προσωκρατική Φιλοσοφία. Ο Ηράκλειτος χρησιμοποιεί τη λύρα, ο Παρμενίδης τη σφαίρα και ο Εμπεδοκλής την καρδιά. Μέσω αυτής της επιλογής επιχειρούν να μεταδώσουν την αντίληψή τους για τη μορφή του κόσμου, όπως τη συλλαμβάνουν μέσα από την εικόνα των τριών συμβόλων.

 

 

Σύμβολα στην Προσωκρατική Φιλοσοφία – Οι Κοσμολογικές Αρχές

 

Μελετώντας την Ελληνική κοσμολογία ερχόμαστε σε επαφή με δύο βασικές αρχές: την αρχή του κυκλικού γίγνεσθαι και την αρχή της πολλαπλότητας των κόσμων. Οι αρχαίοι Έλληνες παρατηρούσαν την εναλλαγή των εποχών. Σε μια εποχή που δεν υπήρχε ίχνος ρύπανσης, ήταν επόμενο οι εποχές να έρχονται και να παρέρχονται χωρίς καμία σχεδόν αλλαγή. Αυτό εδραίωσε την πίστη ότι αυτός ο κύκλος είναι αέναος και, ακόμη, ότι αποδεικνύει την τελειότητα της Φύσης.

Ο Ηράκλειτος παρατηρεί αυτή τη ροή και στη δική του σκέψη σχηματοποιείται με τον ακόλουθο τρόπο: Η μεταβολή είναι η σταθερά της Φύσης. Ωστόσο, αν παρατηρήσουμε από πιο κοντά θα δούμε ότι κάτι που μεταβάλλεται και λαμβάνει μια άλλη μορφή έχει και τη δυνατότητα να επανέλθει στην προγενέστερη κατάσταση. Το νερό μπορεί να μεταβληθεί και να γίνει πάγος, στη συνέχεια, όμως, μπορεί να ξαναγίνει νερό. Άρα, ό,τι μεταβάλλεται στην ουσία του είναι το ίδιο.

Το σημείο αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον καθώς διαπιστώνουμε ότι ο Ηράκλειτος δεν είναι τόσο μακριά από τον Παρμενίδη, όσο η παραδοσιακή ανάγνωση – επηρεασμένη από τον Πλάτωνα – αφήνει να διαφανεί.

Η πολλαπλότητα των κόσμων εντάσσεται στο γενικότερο πλαίσιο της φιλοσοφικής διερεύνησης του Ενός και του Πολλαπλού. Ας αναφέρουμε, απλά, ότι ο αρχαϊκός άνθρωπος ζει σε μια πραγματικότητα πολλαπλή, καθώς ζώντες, θεοί, πνεύματα, νεκροί ζουν σε ένα παρόν μόνιμο, λαμπερό.

 

 

Η λύρα του Ηρακλείτου

 

Ο Ηράκλειτος συγκρίνει τη Φύση με μια λύρα. Μέσα στη λειτουργία της λύρας διακρίνει τόσο την κυκλικότητα του γίγνεσθαι, όσο και την πολλαπλότητα των κόσμων. Η σκέψη του Ηρακλείτου συγκροτείται γύρω από την παλίντονον αρμονίην, την αρμονία των αντιθέτων. Στη λύρα μπορούμε να εντοπίσουμε:

• Την εναλλαγή των χορδών. Κάποιες παράγουν ήχο πιο οξύ, κάποιες αμβλύ. Αυτή μπορεί να χαρακτηρισθεί ως μια μεταφορά για την αρμονία των αντιθέτων.
• Το πλήθος των χορδών το οποίο παραπέμπει ως μεταφορά στην πολλαπλότητα των κόσμων
• Τέλος, τη δόνηση των χορδών – τη μετακίνηση και, τελικά, την επιστροφή τους στην αρχική θέση – η οποία μπορεί να θεωρηθεί ότι παραπέμπει στη θεωρία της Αέναης Επιστροφής.

 

 

Η Σφαίρα του Παρμενίδη

 

Ο Παρμενίδης μας δίνει μια άλλη εικόνα του κόσμου. Παρουσιάζει την εικόνα της Σφαίρας. Η Φύση αποτελείται από επάλληλες σφαίρες, οι οποίες περικλείονται από την ανώτερη σφαίρα. Τον κλειστό και ακίνητο ουράνιο θόλο. Η Φύση δεν αποτελείται από Νερό, όπως υποστήριζε ο Θαλής, ούτε δημιουργείται από τη Φωτιά, όπως άφηνε να διαφανεί ο Ηράκλειτος. Τα τέσσερα βασικά στοιχεία – Γη, Νερό, Αέρας, Φωτιά – απουσιάζουν στη σκέψη του Παρμενίδη. Το υπέρτατο Όν δημιουργεί τα πάντα, είναι το μόνο αληθές και με τον ίδιο τρόπο που ένα διαμάντι είναι στο βάθος του άνθρακας, έτσι και η Φύση είναι το Όν.

 

 

Η μεταφορά της καρδιάς στον Εμπεδοκλή

 

Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι η σύνθεση που μας παρουσιάζει ο Εμπεδοκλής. Η Ηρακλείτεια σύνθεση των αντιθέτων μπορούμε να πούμε ότι βρίσκεται στη θαυμάσια σύλληψη των δύο αντιθέτων δυνάμεων που κατά τον Εμπεδοκλή συγκροτούν τον ρυθμό του Κόσμου: η Φιλότης και το Νείκος. Σε μια ελεύθερη απόδοση, η έλξη και η απώθηση. Χρησιμοποιώντας τη μεταφορά της καρδιάς θα τονίσει ότι ο Κοσμικός ρυθμός συγκροτείται από τη συστολή (Φιλότης) και τη διαστολή (Νεικος). Η εικόνα θυμίζει τον κύκλο της αναπνοής και θα λέγαμε ότι υπάρχει αναλογία και με αντίστοιχη Ινδουιστική προσέγγιση και σίγουρα με φιλοσοφίες του Zen.

Όταν στον Κοσμικό ρυθμό επικρατεί η Φιλότης, τότε όλα είναι αρμονικά συγκερασμένα και συγκροτούν μια τέλεια Σφαίρα. Αυτή η Σφαίρα κατονομάζεται ως ο Θεός Σφαίρος. Και εδώ, βέβαια, δεν είναι δύσκολο να αντιληφθούμε την επίδραση της Παρμενίδειας σκέψης.

Όταν στον Κοσμικό ρυθμό επικρατεί το Νείκος, ο Θεός Σφαίρος δεν παρουσιάζει την τέλεια εικόνα που είχε στο προγενέστερο στάδιο. Η ύλη έχει διαμελιστεί στα βασικά της σημεία. Η εικόνα θυμίζει πολύ τη σύλληψη του Δημοκρίτου για τα βασικά σωματίδια της ύλης, τα άτομα.

Οι κύκλοι αυτοί διαρκούν και αναπτύσσονται σταδιακά μέχρις ότου φτάσουν στην ακραία κατάστασή τους. Στο μέσο διάστημα, μορφές συγκροτούνται και χάνονται.

Παρατηρούμε και εδώ τη βασική αρχή της αέναης επιστροφής, όπως επίσης και την αρχή της πολλαπλότητας των κόσμων.

 

 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

• G.S. Kirk, J.E. Raven and M. Schofield, eds., The Presocratic Philosophers, 2nd edition, (Cambridge, 1983)
• Νίκος Ράπτης ,  Οι έννοιες της Φιλότητας και του Νείκους στο έργο του Εμπεδοκλή
• Λάμπρος Κουλουμπαρίτσης , Ιστορία της Αρχαίας και Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας, Εκδόσεις Εξάντας, Μετάφραση: Ευγενία Γραμματικοπούλου
• Couloubaritsis Lambros, La Pensée de Parménide, Editions Ousia

 

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Λάμπρος Κουλουμπαρίτσης, Προσωκρατική Φιλοσοφία, Φιλοσοφία

Προσωκρατική Σκέψη: Γοητευτική και πολύσημη

Η Προσωκρατική σκέψη ασκεί ιδιαίτερη γοητεία. Μάλιστα, σήμερα, που ερχόμαστε σε επαφή με την πολυπλοκότητα και την αβεβαιότητα – ως σταθερά του Σύμπαντος και της Ζωής – η συμβολή της Προσωκρατικής σκέψης είναι πολύτιμη. Στις απόπειρες ερμηνείας, ωστόσο, καλό είναι να έχουμε υπόψη μας ότι ο Αρχαϊκός Κόσμος χαρακτηρίζεται από πολυσημία και να είμαστε προσεκτικοί. Ας μη ξεχνάμε πως για πολλούς διανοητές ελάχιστα είναι τα κείμενα που έχουν διασωθεί. Κάποιες φορές ερμηνεύουμε ανασυγκροτώντας και υποθέτοντας.

 

 

Οι Βασικοί Άξονες – Το Ένα και το Πολλαπλό

 

 

 

 

Μελετώντας την Προσωκρατική σκέψη μπορούμε να εντοπίσουμε κάποιους βασικούς άξονες, κάποια βασικά θέματα, τα οποία απασχολούν τους διανοητές. Το ζήτημα του Ενός και του Πολλαπλού είναι το πρώτο από αυτά. Θα μπορούσαμε να το εκφράσουμε με το ερώτημα κατά πόσον είναι δυνατόν μια βασική ουσία να είναι η αιτία της πολλαπλότητας που συναντούμε γύρω μας.

Όπως είδαμε σε προηγούμενα κείμενα, για τον Θαλή το στοιχείο αυτό ήταν το Νερό, για τον Αναξίμανδρο το Άπειρον, για τον Αναξιμένη ο Αήρ και για τον Ξενοφάνη η σύλληψη του ενός Θεού. Επαναλαμβάνουμε ότι αυτή δεν είναι παρά μια σχηματική απόδοση μιας πολύσημης σκέψης.Η σύγχρονη έρευνα καταδεικνύει ότι το ζήτημα του Ενός και του Πολλαπλού δεν σταμάτησε ποτέ να απασχολεί τη φιλοσοφία.

Σήμερα, μιλούμε πλέον για την πολυπλοκότητα του κόσμου. Οργανισμοί όπως το ινστιτούτο της Santa Fe μελετούν διεπιστημονικά την πολυπλοκότητα και την αρχή αυτής της τάσης μπορούμε να την ανιχνεύσουμε στους Προσωκρατικούς.

 

 

Η Ροή και η Σταθερότητα

 

Την Προσωκρατική σκέψη απασχολεί έντονα και το ζήτημα της ροής (κίνησης) και της σταθερότητας (ακινησίας). Θα συνοψίζαμε αυτόν τον προβληματισμό γύρω από το ερώτημα: Γύρω μας, ακόμα και αυτά που φαίνονται να είναι σταθερά αλλάζουν. Ένα βουνό υφίσταται κατολισθήσεις, η βροχή λειαίνει τον βράχο με το πέρασμα του χρόνου. Ωστόσο, κάτι μοιάζει να μένει σταθερό, κάτι τους προσδίδει ταυτότητα. Πόσο πραγματική είναι η συνεχής αλλαγή, πόσο πραγματική η ακίνητη ουσία; Και κυρίως ποια είναι η μεταξύ τους διαλεκτική σχέση;

 

 

 

Η Σχετικότητα – Η θέση του Παρατηρητή

 

Το προηγούμενο ερώτημα μας οδηγεί αναπόφευκτα σε μια πρώιμη μορφή γνωσιολογικής διερεύνησης. Οι αρχές που συγκροτούμε, η θέαση του κόσμου είναι πραγματική, απόλυτη και αντικειμενική ή μήπως καθορίζεται από τον καθένα ξεχωριστά τόσο ως άτομο, όσο και ως ανθρώπινο είδος;

 

 

Προσωκρατική Σκέψη: Η γοητεία και η πολυσημία της

 

Η γοητεία που ασκεί η Προσωκρατική σκέψη δεν είναι τυχαία. Καταρχάς, όταν διαβάζουμε τα σπαράγματα που έχουν φτάσει ως εμάς, αισθανόμαστε ότι είμαστε στην αυγή της δυτικής – τουλάχιστον – σκέψης. Όλα είναι νέα, καθαρά και λούζονται στο φως της Ιωνίας. Οι διανοητές βρίσκονται στο σημείο που φιλοσοφία, μυθολογική αφήγηση, ποίηση και επιστήμη είναι σχεδόν αξεχώριστες.

Αυτοί είναι οι πρώτοι, που θα βάλουν τις βάσεις για την εξέλιξη της επιστήμης και της φιλοσοφίας. Σήμερα, η εξειδίκευση είναι απόλυτη. Υπάρχουν κείμενα φιλοσοφικά, απροσπέλαστα για τον μη επαγγελματία φιλόσοφο. Με τους Προσωκρατικούς βρισκόμαστε τρόπον τινά σε μια Παραδείσια κατάσταση. Έχουμε την αίσθηση του Όλου, την αίσθηση της Πηγής.

 

 

Προσωκρατική σκέψη: Ο κίνδυνος της προβολής

 

Αυτή η γοητεία των Προσωκρατικών πρέπει να κάνει τον μελετητή προσεκτικό στις πιθανές ερμηνείες του. Όπως προαναφέρθηκε δεν έχουμε κανένα έργο αυτών των διανοητών ολόκληρο στα χέρια μας. Για τους περισσότερους σπαράγματα και, μάλιστα, σπαράγματα που έχουν διασωθεί από άλλους πολύ μεταγενέστερούς τους συγγραφείς.

Ο κίνδυνος, λοιπόν, και εμείς να προβάλλουμε τη δική μας σκέψη σε ένα κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον εντελώς διαφορετικό από το δικό μας είναι υπαρκτός. Το ίδιο σε ένα βαθμό έχει κάνει και ο Πλάτωνας, όταν επιχειρεί να ερμηνεύσει τα λόγια του Παρμενίδη, αλλά και ο Αριστοτέλης σε κάποια άλλα σημεία.

Σε κάθε περίπτωση, η επαφή με τα αποσπάσματα των Προσωκρατικών μας κάνει να νιώθουμε πως βρισκόμαστε σε ένα περιβάλλον που ο άνεμος της δημιουργικότητας φυσά νέος και δυνατός. Ο κατακερματισμός των επιστημών του ανθρώπου, της φιλοσοφίας και της ποίησης δεν έχει πραγματοποιηθεί. Ο διανοητής είναι ελεύθερος να κινηθεί και να επιλέξει τη μορφή της έκφρασής του. Το σύμπαν ακόμα είναι ένα θαύμα.

 

 

 

 

 

 

 

• By Μάκης Τσελέντης
• Φιλοσοφία

René Girard – Η Βία, το Ιερό, το Εξιλαστήριο Θύμα

René Girard – Μια πρώτη Επαφή

René Girard: Παραθέτουμε το εισαγωγικό κείμενο του σεμιναρίου. Ευχαριστούμε τις φίλες και τους φίλους που ήταν μαζί μας.

Ο Girard γεννήθηκε στη Γαλλία. Το 1947 μετακόμισε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Δίδαξε λογοτεχνία και συγκριτική φιλολογία. Τον γνωρίζουμε ωστόσο από το έργο του σχετικά με τις πηγές της βίας. Πρόκειται για μία θεωρία η οποία συγκεντρώνει αντιφατικά σχόλια τόσο στους κοσμικούς,όσο και στους εκκλησιαστικούς κύκλους. Η βαθιά μελέτη της μυθολογίας αλλά και των μεγάλων κλασικών έργων τον οδήγησε να αναπτύξει μία θεωρία η οποία βασίζεται στη μίμηση και τον ανταγωνισμό. Ο Girard θεωρεί ότι η βία εκπορεύεται από αυτή τη μίμηση με έναν τρόπο που είναι ασυνείδητος και στην πραγματικότητα ακολουθεί τους ίδιους δρόμους κάθε φορά. Ακολουθεί μία τελετουργία, οδηγεί στο εξιλαστήριο θύμα, το οποίο στη συνέχεια θεοποιείται καθώς επιφέρει ξανά τη γαλήνη στην κοινωνική ομάδα.

 

Ακολουθώντας τα μεγάλα κείμενα

 

Θεωρεί και σε μεγάλο βαθμό το αποδεικνύει ότι αυτοί οι κοινωνικοί μηχανισμοί είναι κρυμμένοι στα σπουδαία μυθιστορήματα, στους μύθους και στα ιστορικά κείμενα. Επίσης, θεωρεί ότι ο μηχανισμός κατονομάζεται για πρώτη φορά ως τέτοιος στα χριστιανικά Ευαγγέλια.  Το σημείο εκκίνησης είναι η μίμηση που δε σταματά να παράγει μίμηση. Ο ίδιος εστιάζει στη μίμηση που έχει σκοπό και αντικείμενο την απόκτηση, την οικειοποίηση, σε αντίθεση με τα περισσότερα κείμενα τα οποία αντιμετωπίζουν τη μίμηση ως απλή έκφραση θαυμασμού και μάθησης.

 

 

 

Η Περιγραφή

 

Ο Girard στα κείμενα του θα μας περιγράψει δύο άτομα να επιθυμούν το ίδιο αντικείμενο. Στην προσπάθειά τους να αποκτήσουν το αντικείμενο της επιθυμίας τους, η συμπεριφορά τους κλιμακώνεται και το αποτέλεσμα είναι η έξαρση της βίας.  Όσο η διαδικασία προχωρά, τόσο οι δύο αντίπαλοι αρχίζουν να μοιάζουν όλο και περισσότερο στη συμπεριφορά. Καταλήγουν αδιαφοροποίητοι.

 

 

 

Η Κυρίαρχες απόψεις για την Πηγή της Βίας

 

Με αυτό τον τρόπο ο Girard έρχεται σε αντίθεση με τις κυρίαρχες θεωρίες που βασίζονται στην επιθετικότητα και τη σπανιότητα των πόρων ως πηγές των συγκρούσεων. Τέτοιες θεωρίες προτείνουν ως κυρίαρχη αιτία για τα προβλήματα των κοινωνιών τη συγκέντρωση του πλούτου και των πηγών στα χέρια λίγων και ισχυρών. Κατά συνέπεια, την εκμετάλλευση και την αποικιοκρατία . Ο Girard  φυσικά δεν αρνείται αυτή την πραγματικότητα, ωστόσο θεωρεί ότι δεν είναι επαρκής για να εξηγήσει την ποικιλία των περιπτώσεων γύρω μας στις οποίες συναντάμε σύγκρουση. Πιστεύει ότι μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα το θέμα της βίας, αν δούμε τη μίμηση ως προσπάθεια οικειοποίησης.

 

Με βάση αυτή την ανάγνωση η επιθετικότητα είναι εκδήλωση του προβλήματος, όχι η αιτία που δημιουργεί το πρόβλημα. Από τη στιγμή που η σύγκρουση μοιάζει να είναι μία πανανθρώπινη πραγματικότητα,  ενώ η επιθετικότητα είναι εμφανής σε συγκεκριμένες μορφές σύγκρουσης, επισημαίνει ότι πιθανόν η επιθετικότητα δεν είναι μία καθολική αιτία. Με τον ίδιο τρόπο προσεγγίζει και τη σπανιότητα των πόρων. Για παράδειγμα, προσεγγίζοντας τον χώρο της ηθολογίας, τονίζει ότι η σπανιότητα στο ζωικό κόσμο δεν επαρκεί για να δικαιολογήσει την επιθετική συμπεριφορά κατώτερων, πιο αδύναμων αρσενικών προς περισσότερο κυρίαρχα.

 

 

 

Προσπάθεια Ερμηνείας της Πηγής της Βίας

 

Η μίμηση με τον τρόπο που την προσεγγίζει έχει τη δυνατότητα να ερμηνεύσει την πηγή της βίας. Ένα παράδειγμα από την καθημερινή μας ζωή μπορεί να φωτίσει καλύτερα τη σκέψη του. Ας φανταστούμε δύο παιδιά που παίζουν. Το ένα από τα δύο παρατηρεί ένα παιχνίδι, που μέχρι εκείνη τη στιγμή είχε περάσει απαρατήρητο. Όταν το πρώτο παιδί εντοπίσει το παιχνίδι και επιχειρήσει να το οικειοποιηθεί, το άλλο παιδί παρατηρώντας τη διαδικασία και μιμούμενο το πρώτο οδηγείται να το επιθυμήσει με τη σειρά του. Εδώ, είναι η στιγμή που γεννιέται η σύγκρουση.

 

Η θεωρία του Girard προτείνει κάτι που σε πρώτη ανάγνωση μας φαίνεται –  αφού μας το υποδείξουν –  εύκολα κατανοητό. Στην περίπτωση που το πρώτο παιδί δεν είχε στραφεί σε μία πράξη απόκτησης, όσον αφορά το παιχνίδι,  το πιθανότερο είναι ότι το δεύτερο παιδί δεν θα είχε ποτέ ασχοληθεί με το συγκεκριμένο αντικείμενο.  Αν παρατηρήσουμε, ωστόσο,  ότι το σύνολο της ανθρώπινης ζωής βασίζεται στην απόκτηση αναγκαίων αποκτημάτων -όσο και μη αναγκαίων φυσικά – καταλαβαίνουμε ότι η σύγκρουση είναι ένας από τους βασικούς μηχανισμούς της ανθρώπινης ζωής.

 

 

 

 

Ο Μηχανισμός στην καθημερινότητά μας

 

Κάθε φορά που ένας από μας παρατηρεί κάποιον άλλον να επιθυμεί ένα αντικείμενο,  ενδεχομένως η επιθυμία να ξυπνά και σε εμάς για το ίδιο αντικείμενο.  Εννοείται ότι θα μπορούσαμε να δούμε ως αδύναμο σημείο στη θεωρία του το ότι προτείνει την αντιπαλότητα ως τη βασική δυναμική στις ανθρώπινες σχέσεις.  Διαβάζοντάς τον, δυσκολευόμαστε να φανταστούμε μία μορφή συνεργασίας να αναδύεται. Ο Girard δεν προτείνει έναν μηχανισμό ο οποίος θα μας παρουσίαζε τη γενικευμένη συνεργασία στις κοινότητες και σε ένα βαθμό αυτό είναι λογικό καθώς στόχος του είναι να μας υποδείξει τον μηχανισμό της σύγκρουσης.

 

Και όμως μέσα στη θεωρία του θα ανακαλύψουμε το μηχανισμό της μέγιστης ομοθυμίας. Οι κοινωνίες ομοθυμούν και συνεργάζονται απόλυτα τη στιγμή που επιλέγουν και εξοντώνουν το εξιλαστήριο θύμα.

 

 

 

Το Πρότυπο

 

Για να κατανοήσουμε καλύτερα τη θεωρία του Ζιράρ πρέπει να εντάξουμε στην ανάλυσή μας και το ρόλο του προτύπου. Ας φανταστούμε μία διάσημη ηθοποιό και μία έφηβη που τη θαυμάζει. Η ηθοποιός λειτουργεί ως πρότυπο για την  έφηβη. Επιθυμεί κάτι, η έφηβη θαυμάστριά της θα μιμηθεί την επιθυμία του προτύπου της.

 

Ας αντιδιαστείλουμε  την άποψη του φιλοσόφου Hegel για την επιθυμία με όσα μας λέει o Girard.

 

Ο Hegel θα πει ότι η επιθυμία επιθυμεί την επιθυμία του άλλου. Ο Girard θα πει ότι η επιθυμία είναι μιμητική και οικειοποιητική.  Δεν επιθυμεί την επιθυμία του άλλου ως επιθυμία αυτή καθαυτή αλλά μιμείται την επιθυμία του άλλου για ένα αντικείμενο. Η πραγματική αιτία είναι ο Άλλος.

 

 

Η Μίμηση ως κατεξοχήν τρόπος Μάθησης

 

Σε κάποιο επίπεδο η θεωρία του Ζιράρ προσιδιάζει σε σύγχρονες συμπεριφοριστικές προσεγγίσεις, κάτι που μας ξενίζει καθώς από αυτές λείπει έντονα το στοιχείο της αυτενέργειας. Οι θεωρητικοί για παράδειγμα της κοινωνικής μάθησης δηλώνουν ότι τα άτομα μαθαίνουν παρατηρώντας τους άλλους είτε με πρόθεση είτε τυχαία. Αυτή η διαδικασία αποδίδεται στα αγγλικά ως “ modelling” και στα δικά μας ως “μάθηση μέσω μίμησης του προτύπου”. Η διαδικασία επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες όπως η ηλικία, το φύλο, το κοινωνικό status και η ομοιότητα προς εμάς.

 

Ο Girard ουσιαστικά ισχυρίζεται εκλογικεύοντας μία τέτοια θέση ότι “κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα είναι προϊόν μαθήσεως και κάθε μάθηση είναι βασισμένη στη μίμηση”.

 

 

Ένα Παράδειγμα 

 

Ας προσεγγίσουμε τώρα ένα ακόμα παράδειγμα. Μπορούμε να φανταστούμε έναν διάσημο ερευνητή καθηγητή και έναν φιλόδοξο φοιτητή του. Ο καθηγητής λειτουργεί ως πρότυπο για τον φοιτητή και συνειδητά και έντιμα θεωρεί ότι προσπαθεί να τον βοηθήσει να γίνει και ο ίδιος ένας εξαίρετος επιστήμονας. Το ίδιο και ο φοιτητής θεωρεί ότι ο θαυμασμός που νιώθει είναι ειλικρινής και πηγαίος.

 

Σε κάποια στιγμή του ακαδημαϊκού έτους ο καθηγητής μας επιδιώκει μία επιχορήγηση για το εκπαιδευτικό του έργο. Λειτουργώντας ως μεσολαβητής της επιθυμίας, ο καθηγητής άθελά του εμβάλλει την επιθυμία για μία παρόμοια επιχορήγηση στον  φοιτητή του. Σε αυτό το σημείο έχουμε την εμφάνιση της οικειοποιητικής επιθυμίας καθώς και τα δύο μέρη επιθυμούν το ίδιο πράγμα, στην περίπτωσή μας την επιχορήγηση.

 

 

 

Η Εξωτερική Μεσολάβηση

 

Επίσης αυτό το στάδιο στη θεωρία μας ονομάζεται και στάδιο της “εξωτερικής μεσολάβησης”, εφόσον ακόμα βρισκόμαστε στην εκδήλωση της επιθυμίας για το εξωτερικό αντικείμενο, που στην περίπτωσή μας είναι η επιχορήγηση. Καθώς οι επιθυμίες γίνονται πιο έντονες οι πράξεις τους επίσης γίνονται πιο έντονες. Οι επιθυμίες οξύνονται ακριβώς επειδή η επιθυμία είναι μιμητική.

 

 

Η Ενίσχυση της Επιθυμίας

 

Ο καθηγητής μας παρατηρεί ότι και ο φοιτητής επιθυμεί την επιχορήγηση και αυτό επιβεβαιώνει και ισχυροποιεί τη δική του επιθυμία. Όσο περνά ο καιρός, τόσο σιγουρεύεται ότι η επιθυμία του αφορά ένα αντικείμενο που αξίζει να το επιθυμεί κανείς. Ο καθηγητής μας εκτιμά τον φοιτητή του,  όπως βέβαια και ο φοιτητής τον καθηγητή.  Καθώς οι δύο πρωταγωνιστές της ιστορίας μας εντείνουν τις προσπάθειές τους να αποκτήσουν την επιχορήγηση,  σταδιακά επικεντρώνονται ο ένας στον άλλο σε βαθμό που σχεδόν ξεχνούν το αντικείμενο που επιθυμούν.

 

 

Η Εσωτερική Διαμεσολάβηση

 

Βρισκόμαστε πλέον στην “εσωτερική διαμεσολάβηση”, εφόσον ο στόχος είναι η επικράτηση και όχι το αντικείμενο που πια προβάλλει ως πρόφαση, αφορμή. Αυτή η αλλαγή παρουσιάζει ανάγλυφα την ικανότητα να δημιουργήσουμε μία μεταφυσική επιθυμία για την ίδια την επιθυμία, όχι απλά για την επιθυμία του αντικειμένου.

 

 

Οι Διπλοί

Στο στάδιο που βρισκόμαστε τα όρια ανάμεσα στο πρότυπο και το εμπόδιο είναι συγκεχυμένα. Οι δύο πρωταγωνιστές μας έχουν σχεδόν συγχωνευτεί και είναι ταυτόχρονα και το πρότυπο και το εμπόδιο ο ένας για τον άλλον. Πλέον, βρισκόμαστε στο επόμενο στάδιο στη “συγκρουσιακή μίμηση”. Σε αυτό το σημείο, αν οι πρωταγωνιστές μας είχαν τη δυνατότητα να δουν τους εαυτούς τους, θα συνειδητοποιούσαν ότι έχουν γίνει διπλοί, ομοιότυπα.  Αυτό που μιμούνται είναι την άνοδο της έντασης στη μίμηση τους.

 

Αυτή η τριγωνική φύση της διαδικασίας, ανάμεσα στον μεσολαβητή – πρότυπο και τον φοιτητή από τη μία στη βάση του τριγώνου και το αντικείμενο της επιθυμίας στην κορυφή εξερευνάται στο έργο “Ψέμα, επιθυμία και μυθιστορηματική αλήθεια.  Εκεί αναπτύσσει τις εκδηλώσεις του ανταγωνισμού που εντείνεται διαρκώς, όπως και τις επιπτώσεις του.

 

 

Ποιον Επιθυμούμε πραγματικά;

 

Η επιθυμία για το αντικείμενο είναι στην ουσία της μία επιθυμία προς τον μεσολαβητή – πρότυπο. Στην εσωτερική μεσολάβηση, αυτή η επιθυμία προκαλείται από το ίδιο το πρότυπο.  Γοητευμένο από το πρότυπο του, το άτομο που θαυμάζει δεν αρκείται στο ρόλο του πιστού υποτελούς. Το μόνο που σκέφτεται είναι να αποκηρύξει τα δεσμά της μεσολάβησης. Τα δεσμά ωστόσο όλο και δυναμώνουν, καθώς η επιθετικότητα που εισπράττει από το πρότυπο του αντί να μειώνει το κύρος του, αντίθετα το αυξάνει. Το υποκείμενο βρίσκεται ανάμεσα σε δύο πολύ έντονα συναισθήματα προς το πρόσωπο που ονομάζουμε πρότυπο – μεσολαβητή. Τον πιο υποτακτικό σεβασμό από τη μία και την πιο έντονη εχθρότητα από την άλλη. Πρόκειται για το πάθος που ονομάζουμε “μίσος”.

 

Αν το σκεφτούμε, μόνο κάποιος ο οποίος μας εμποδίζει από την ικανοποίηση μιας επιθυμίας που ο ίδιος μας ενέπνευσε μπορεί να γίνει πραγματικά αντικείμενο μίσους.

 

“Το πρόσωπο που μισεί, πρώτα μισεί τον εαυτό του για τον μυστικό θαυμασμό που επικαλύπτει η εχθρότητα.”

 

 

Η Αλλαγή της Εστίασης

 

Για να επιστρέψουμε στο παράδειγμά μας,  ο καθηγητής και ο φοιτητής καθώς ανταγωνίζονται για την επιχορήγηση αλλάζουν εστίαση. Ο σκοπός τους είναι να εμποδίσουν ο ένας τον άλλον. Ο κάποτε καλός, πιστός φοιτητής, βρίσκει τον εαυτό του να μισεί το πρότυπο του. Σε αυτό το σημείο ο φοιτητής δεν είναι πλέον φοιτητής απλά, και το πρότυπο δεν είναι απλά το πρότυπο που ενέπνευσε την επιθυμία. Το πρότυπο βλέπει τον φοιτητή ως ίσο. Μεταμορφώθηκε σε ανταγωνιστή και κάτι ακόμα περισσότερο.  Ένα ομοιότυπο του εαυτού του. Και τα δύο μέρη παλεύουν με τη σύγκρουση να μισούν και να αγαπούν ο ένας τον άλλον ταυτόχρονα.

 

Αυτή η εσωτερική σύγκρουση τους βασανίζει τόσο, που επιθυμούν με κάθε τρόπο να την ξεπεράσουν. Πιστεύουν ότι αυτό μπορεί να γίνει εκμηδενίζοντας τον άλλον. Επιδιώκοντας την εξόντωση του διπλού τους, του όμοιού τους στην πραγματικότητα επιδιώκουν την εξόντωση του εαυτού τους. Είναι ενδεχόμενο σε αυτό το σημείο βία να ξεσπάσει ανάμεσα τους. Μέσα στο πλαίσιο του πολιτισμού συνήθως αυτή η βία, αυτή η σύγκρουση θα μεταβιβαστεί σε ένα νέο αντικείμενο που λειτουργεί ως υποκατάστατο.

 

 

Είσοδος του Αποδιοπομπαίου Τράγου

 

Εδώ βρισκόμαστε στο δεύτερο σημαντικό σημείο της θεωρίας μας. Έχουμε την είσοδο στη σκηνή ενός αποδιοπομπαίου τράγου, κάτι απαραίτητο εξαιτίας του συνεχόμενου κύκλου έντασης και βίας ανάμεσα στους ομοίους. Ο θυμός και η επιθετικότητα πρέπει να διασκορπιστεί. Μία άλλη δυνατότητα θα ήταν να παράξει το υλικό για μία μεταμόρφωση μέσω ενδοσκόπησης και διαλογισμού ( κάτι που να προσιδιάζει σε μία ψυχαναλυτική η πνευματική προσέγγιση).

 

Ο Girard μοιάζει να αποδέχεται το δυτικό επιστημονικό μοντέλο του θυμού, ως ένα φυσικό συναίσθημα του ανθρώπινου όντος.

 

… “η φυσιολογία της βίας έχει μικρή απόκλιση από το ένα άτομο στο άλλο ακόμα και από έναν πολιτισμό στον άλλον”

 

 

 

Η Βία ως Σώμα 

 

Από τη στιγμή που ξυπνά, η επιθυμία για βία ενεργοποιεί συγκεκριμένες αλλαγές στο σώμα των  ανθρώπων. Τους προετοιμάζει για μάχη. Αυτή η διάθεση προς βία δεν εξαφανίζεται, όταν φύγει η αρχική αιτία ενεργοποίησης. Η Ιστορία μας διδάσκει ότι είναι πολύ πιο δύσκολο να κατευνάσουμε μία διάθεση προς βία από το να την προκαλέσουμε,να την εγείρουμε, ειδικά μέσα στο πλαίσιο μιας κανονιστικής κοινωνικής συμπεριφοράς.

 

Καθώς στη θεωρία του Girard τα συναισθήματα έχουν έναν πολύ έντονο ρόλο,  απαιτείται μία κάθαρση, ένα γεγονός δραματικό που θα κατευνάσει την ένταση. Σε πολλές περιπτώσεις το αποτέλεσμα είναι η βία ανάμεσά μας. Το διαπιστώνουμε συχνά στις καθημερινές μας συναλλαγές. Μία λογομαχία που ξαφνικά παίρνει διαστάσεις ανεξέλεγκτες. Ο Girard κατευθύνει τη σκέψη μας στις περιπτώσεις που ο διάλογος και η συναίνεση δεν επαρκούν για να λυθεί η σύγκρουση.

 

Θα μπορούσε κάποιος να αντιτάξει στον άνθρωπολόγο μας ότι κάθε σύγκρουση μπορεί δυνητικά να αντιμετωπιστεί μέσω του διαλόγου και της συναίνεσης. Σίγουρα όμως αυτό είναι κάτι μάλλον δεοντολογικό και όχι πραγματικό.

 

 

 

Ο Φαρμακός

 

Ας επανέλθουμε όμως στο εικονικό μας παράδειγμα. Τον καθηγητή και τον φοιτητή του. Αντί να καταστρέψει ο ένας τον άλλον, εστιάζουν τη σύγκρουσή τους σε κάτι άλλο, εξωτερικό. Την επαναπροσδιορίζουν. Θα ψάξουν και θα ανακαλύψουν έναν τέταρτο παράγοντα στην τριαδική φύση της μΙμητικής επιθυμίας. Πιστεύοντας ότι κοιτάζουν πιο ψύχραιμα την ιστορία της αντιπαλότητας τους, ανακαλύπτουν αυτό που θεωρούν την πραγματική αιτία της σύγκρουσης. Τον αποδιοπομπαίο τράγο

 

“Στην περίπτωση που η οικειοποιητική μίμηση χωρίζει, οδηγώντας δύο ή περισσότερα υποκείμενα να στραφούν προς το ίδιο αντικείμενο έχοντας την επιθυμία να το οικειοποιηθούν, η συγκρουσιακή μίμηση θα τους ενοποιήσει αναπόφευκτα στο να συγκλίνουν στον ένα και μοναδικό αντίπαλο που όλοι επιθυμούν να καταστρέψουν.”

 

Ο Ζιράρ δεν μας εξηγεί λεπτομερειακά στα έργα του πώς προκαλείται η συνεργασία και η ενοποίηση ενάντια στο εξιλαστήριο θύμα, ούτε και επιμένει σε λεπτομέρειες που θα μας φώτιζαν όσον αφορά το αναπόφευκτο της πράξης. Προφανώς, η διαδικασία είναι αναπόφευκτη στο βαθμό που – εάν δεν εμφανιστεί – τότε η βία μέσα στην κοινότητα θα συνεχίσει να κλιμακώνεται με κίνδυνο την καταστροφή της.

 

 

Το Θύμα δεν είναι τυχαίο

 

Το σημαντικό κατά τον Ζιράρ είναι πως το εξιλαστήριο θύμα δεν είναι τυχαίο. Στην περίπτωση των πανεπιστημιακών μας, η επιχορήγηση που τους ώθησε στη σύγκρουση έδωσε τη θέση της σε κάποιο πρόσωπο που ήταν κοντά τους και ήταν ευάλωτο. Οι πανεπιστημιακοί θα μεταβιβάσουν όλη την επιθετικότητα και τη βία σε μία γυναίκα από το Ιράκ η οποία προσελήφθη από το πανεπιστήμιο για ένα εξάμηνο, ώστε να διδάξει ισλαμικές σπουδές. Η ίδια, μία πρόσφυγας που αναζήτησε άσυλο. Θα την στοχοποιήσουν.  Είναι, προφανώς η αιτία που οι επιχορηγήσεις είναι δύσκολες σε αυτό το πανεπιστήμιο. Η άφιξη της χάλασε το όμορφο ειρηνικό κλίμα. Είναι σίγουρα η πραγματική αιτία της σύγκρουσης.

 

 

Οι Αναγκαίες Συνθήκες 

 

Υπάρχουν κάποιες συνθήκες που πρέπει να πληρούνται, ώστε να έχουμε την επιλογή του εξιλαστηρίου θύματος. Καταρχάς, και εξ ορισμού πρόκειται για ένα τυχαίο θύμα, τυχαίο στον βαθμό που στην πραγματικότητα δεν έχει καμία άμεση σχέση με τα προβλήματα που έχουν οδηγήσει στην κοινωνική αναστάτωση. Από την άλλη, το θύμα δεν είναι τυχαίο στο βαθμό που όλα τα εξιλαστήρια θύματα συγκεντρώνουν κάποια κοινωνικά και πολιτιστικά χαρακτηριστικά που επιτρέπουν στο Ζιράρ να τα ταυτοποίησει ως ξεχωριστά γκρουπ ανθρώπων.

 

Συνήθως είναι κάποιοι ή κάποιος που έρχεται ως προέλευση έξω από την κοινότητα, στα όρια της κοινότητας, όχι κάποιος εντελώς ξένος σε αυτήν. Ανήκει στην κοινότητα, έχει όμως χαρακτηριστικά που τον διαφοροποιούν.  Η λίστα είναι μεγάλη: ορφανά παιδιά, ηλικιωμένοι,  όσοι έχουν σωματικές δυσμορφίες,  γυναίκες, μειονότητες κάθε είδους, οι άποροι, οι έχοντες οποιοδήποτε φυσικό ή πραγματικό ελάττωμα το οποίο δεν μπορούν να κρύψουν.

 

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτή η λίστα είναι μία λίστα που κατά κάποιον τρόπο μπορεί να μας περιβάλλει όλους σε κάποια στιγμή της ζωής μας. Δεν θα ήταν πραγματικά δύσκολο το να βρει κανείς ένα από αυτά τα χαρακτηριστικά σε οποιοδήποτε πρόσωπο. Από την άλλη, η δυσκολία έγκειται, όταν προσπαθούμε να προβλέψουμε ποιο πρόσωπο ή ποια ομάδα προσώπων θα αποτελέσουν εξιλαστήρια θύματα, πριν συμβεί το γεγονός.

 

Το Θύμα είναι ευάλωτο, δεν μπορεί να κρυφτεί

Ένα βασικό στοιχείο εδώ είναι ότι αυτά τα άτομα ξεχωρίζουν, δεν μπορούν να κρύψουν τα χαρακτηριστικά τους ειδικά σε στιγμές γενικευμένου χάους και έντασης. Είναι, επομένως, πιο ευάλωτα και άρα πιο εύκολο να στοχοποιηθούν. Τα άτομα αυτά, ωστόσο, όσο και οι ομάδες δεν επιλέγονται ως θύματα μόνο και μόνο επειδή είναι πιο εύκολο να επισημανθούν και είναι πιο ευάλωτα. Έχουν επιλεγεί ως θύματα διότι “φέρουν πάνω τους τα σημάδια του θύματος”. Εξαιτίας της ευπάθειας και της μοναδικότητας του θύματος, οι επιτιθέμενοι ( η πλειοψηφία) εύκολα προσδίδουν σε αυτούς τους ανθρώπους τη στάμπα ότι οφείλουν να θυματοποιηθούν. Η ανθρώπινη Ιστορία είναι γεμάτη από παραδείγματα στοχοποίησης του διαφορετικού ή αυτού που μπορεί να γίνει διαφορετικό.

 

 

Τα Ευαγγέλια Επισημαίνουν

 

Ο Girard κάνει αναφορά στο Ευαγγέλιο του Ιωάννη, στο σημείο που οι μαθητές ρωτούν για τον άνθρωπο ο οποίος γεννήθηκε τυφλός και αναρωτιούνται εάν αυτό είναι σφάλμα δικό του ή των γονιών του. Η ανθρώπινη Ιστορία είναι γεμάτη από παραδείγματα που οι κοινότητες κατηγορούν τον άρρωστο, τον χαρισματικό, τον ανάπηρο ως υπεύθυνο της εξάπλωσης του κακού, της νόσου.

 

Ο Ζιράρ διαβάζει προσεκτικά τους μύθους και τα ιστορικά κείμενα στην προσπάθειά του να εξηγήσει τη βία που προκαλείται από την αντιπαλότητα του προτύπου και του ανταγωνιστή, οι οποίοι τώρα λειτουργούν ως όμοιοι (doubles). Αφού έχουν ενοποιηθεί και η έντασή τους έχει οξυνθεί από τη μιμητική διαδικασία ανακαλύπτουν ένα θύμα. Πιστεύουν ειλικρινά και απόλυτα πως είναι η πραγματική αιτία του κακού, της βίας που προηγήθηκε και ακολουθούν τη μόνη λογική πορεία κατά τη γνώμη τους. Την καταστροφή του θύματος.

 

 

Ο Μιμητικός Κύκλος

 

Η καταστροφή του θύματος είναι μέρος του μιμητικού κύκλου. Καθώς ο ένας από τους “ομοίους” συνειδητοποιεί ότι αυτό το συγκεκριμένο πρόσωπο, το θύμα, είναι η αιτία για όλα τα προβλήματα, ο άλλος στο ζεύγος σπρωγμένος από τον μιμητισμό βλέπει ακριβώς το ίδιο. Και από την ιστορική προοπτική αλλά και από την ψυχο-κοινωνική είναι απαραίτητο για ολόκληρη την κοινότητα να υπάρχει ομοφωνία για την εξόντωση του θύματος.  Η διαδικασία ωστόσο δεν είναι λογική, όπως οι θυσιαστές πιστεύουν. Ενώ είναι καθόλα σίγουροι ότι το θύμα είναι απόλυτα υπεύθυνο για την κοινωνική αναταραχή και ότι η πράξη τους είναι απόλυτα δικαιολογημένη και απαραίτητη από την άλλη δεν μπορούν να δουν ότι το θύμα είναι τυχαίο. Πάρα ταύτα μόλις η διαδικασία ξεκινήσειι, μία γενική ομοθυμία μέσω της μίμησης απλώνεται στην κοινότητα.

Η Θυσιαστική Ομοθυμία

 

Σύμφωνα με τον Girard, καθώς η κοινότητα είναι συγκεντρωμένη και έχει συμφωνήσει στον στόχο της εξολόθρευσης, το θύμα εξοντώνεται. Το μοτίβο αυτό φωτίζεται σε πολλές περιπτώσεις ιστορικές και μυθολογικές. Οι συμπτώσεις και οι ομοιότητες είναι τόσο χτυπητές, ώστε αυτός ο μηχανισμός έγινε το θεμέλιο για τη θεωρία της βίας ανάμεσα στα μέλη της κοινότητας,  την ανάπτυξη της τελετουργίας που χαρακτηρίζει τον πολιτισμό και φυσικά την εξάχνωση της βίας μετά τη θυσία.

 

Ως παράδειγμα περιγράφεται η διαδικασία μέσω της οποίας ο εβραϊκός πληθυσμός θεωρήθηκε υπεύθυνος για τη βουβωνική πανώλη σε πολλές μεσαιωνικές πόλεις κάτι που οδήγησε στο σφαγιασμό του. Επίσης, είναι χαρακτηριστικές οι ομοιότητες που συναντάμε στις δίκες των μαγισσών του μεσαίωνα. Χρησιμοποιεί ιστορικά κείμενα τα οποία αποκαλύπτουν τη θέση των διωκτών. Μας παρουσιάζει με αυτό τον τρόπο ένα φαινόμενο σχεδόν ομαδικής τύφλωσης μπροστά στην αλήθεια.

 

 

Αφήνοντας τα ίδια τα κείμενα να μιλήσουν

 

Μέρος της δύναμης που έχει η θεωρία του Ζιράρ έγκειται στο γεγονός ότι η ανάλυση στα κείμενα και στα ιστορικά ντοκουμέντα είναι σχεδόν αδύνατο να αμφισβητηθεί.  Παρατηρείται μία τυπολογία που επαναλαμβάνεται με ακρίβεια στις περιπτώσεις της συλλογικής βίας.  Παρότι η βαθύτερη ανάλυση των γεγονότων μπορεί να μας αποκαλύψει και άλλες αιτίες, άλλες διαδρομές,  το γεγονός παραμένει, όπως σωστά επισημαίνεται, ότι μεγάλες κοινωνικές ομάδες που θεωρητικά συγκροτούνται από λογικά όντα με ευρύ ορίζοντα σκέψης, με κάποιον τρόπο μεταμορφώνονται σε δολοφονικές, παράλογες κοινότητες ικανές για απίστευτη βαρβαρότητα.  Αυτό το μοτίβο εγείρει πάντα την ίδια ερώτηση.

 

Πώς είναι δυνατόν άνθρωποι να επιβάλουν στους συνανθρώπους τους τόση βία;

 

Ο Girard πιστεύει ότι ο μηχανισμός πίσω από το μοτίβο είναι η μίμηση.  Ως βάση έχουμε τη σκέψη ότι οι άνθρωποι έχουν την τάση να ακολουθούν σαν πρόβατα σε παρόμοιες συνθήκες.  Η ιστορική του ανάλυση μας δείχνει ότι το μοτίβο μοιάζει να εξελίσσεται απαράλλαχτο στο πέρασμα των αιώνων. Η μεθοδολογία του βασίζεται στην ιστορική ανάλυση. Αφήνει τα κείμενα να μιλήσουν αποφεύγοντας ψυχολογικές και κοινωνιολογικές θεωρίες για να στηρίξει τη θέση του.

 

 

Η Θεωρία του Girard και οι Ανθρωπιστικές Επιστήμες

 

Η θεωρία του Girard δεν έγινε δυνατό να ενοποιήσει τον τομέα των ανθρωπιστικών επιστημών. Πάρα ταύτα η θεωρία της κοινωνικής μάθησης και η ψυχολογική θεωρία των συστημάτων επιβεβαιώνουν μέρος των συμπερασμάτων του. Πολλές έρευνες έχουν γίνει προς αυτήν την κατεύθυνση. Σε όλες τα άτομα θεωρούν ότι είναι άνθρωποι λογικοί, υπεύθυνοι, γεμάτοι ανοχή και κατανόηση.  Όταν βρεθούν όμως σε ομάδες, και αυτές οι ομάδες περάσουν μέσα από διαδικασία πίεσης από αυταρχικές δυνάμεις λειτουργούν εντελώς διαφορετικά.

 

Ο Girard θεωρεί ότι η δική του θεωρία για τη βία η οποία βασίζεται στη μίμηση δεν έρχεται σε αντίθεση με αντίστοιχες θεωρίες που αναπτύχθηκαν στην προσπάθεια να εξηγηθεί ειδικά το ναζιστικό έγκλημα. Η Hanna Arendt εστίασε την προσοχή της στην κοινοτοπία του κακού (Banality of Evil) παρακολουθώντας και καταγράφοντας τη δική του ναζί Eichmann στην Ιερουσαλήμ. Η πρόταση της Arendt είναι ότι η απουσία κριτικής σκέψης επιτρέπει την εξάπλωση του κακού. Αυτό ο Girard το ενσωματώνει ως ένα μηχανισμό που τυφλώνει το πλήθος τη στιγμή της μίμησης. Όπως περιγράφει στα έργα του, οι μελέτες που ακολουθούν την καταστροφή του θύματος κάνουν λόγο για απουσία κριτικής σκέψης και αναρωτιούνται για μία συμπεριφορά ανεξήγητη. Ο Girard αυτή τη συμπεριφορά την τοποθετεί στις συνέπειες που η μίμηση οδηγεί ολόκληρες ομάδες ανθρώπων να εκτονώσουν τη συλλογική βία η οποία υποσκάπτει τα θεμέλια της.

 

 

Το Πείραμα του Stanley Milgram

 

Οι περισσότεροι έχουμε ακούσει το πείραμα που έγινε από τον Milgram σε μία σειρά από άτομα. Αυτοί που καθοδηγούσαν το πείραμα έδιναν την εντολή σε μία ομάδα να κάνει ηλεκτροσόκ σε μία δεύτερη ομάδα ανθρώπων. Η αιτιολογία ήταν ότι η δεύτερη ομάδα “όφειλε” να “μάθει” κάποια πράγματα και επομένως με τον τρόπο αυτό θα βελτίωναν τη μαθησιακή τους ικανότητα. Κάθε φορά που οι “μαθητευόμενοι” έκαναν κάποιο λάθος τα άτομα της πρώτης ομάδας παροτρύνονταν να εκτελέσουν ηλεκτροσόκ με αυξανόμενη ένταση, όσο τα λάθη αυξάνονταν. Το πραγματικό υποκείμενο του τεστ ήταν τα άτομα της πρώτης ομάδας χωρίς φυσικά να το γνωρίζουν. Οι ερευνητές τούς είχαν χορηγήσει ένα μικρό ηλεκτροσόκ πριν το ξεκίνημα του πειράματος. Γνώριζαν, επομένως, πως είναι το αίσθημα και είχαν ενημερωθεί πως τα ηλεκτροσόκ που θα μετέδιδαν θα ήταν πολύ πιο ισχυρά και επώδυνα.

 

 

 

Ο πραγματικός σκοπός του Πειράματος 

 

Στην πραγματικότητα αυτό που ενδιέφερε τους μελετητές ήταν να ερευνήσουν την επωδό που άκουγαν από τους ναζί στρατιώτες, ότι εκτελούσαν απλά διαταγές. Προσπάθησαν λοιπόν να δουν πώς θα αντιδρούσαν “πολιτισμένοι” και ευρισκόμενοι” σε πολύ λιγότερο δύσκολες συνθήκες Αμερικανοί.

 

Η έκπληξη του Μίλγκραμ ήταν μεγάλη, όταν τα ηλεκτροσόκ διαδέχονταν το ένα το άλλο ακόμα και όταν  ο μαθητευόμενος είχε σταματήσει να απαντά και ενώ προηγουμένως είχε χτυπήσει στον τοίχο δηλώνοντας ότι δεν μπορεί να συνεχίσει άλλο. Τα δύο τρίτα των συμμετεχόντων χορήγησαν 450 βολτ, το ανώτατο όριο του σοκ.

 

Η πρώτη ομάδα δεν είχε επαφή με τη δεύτερη και αυτό που γνώριζαν είναι ότι, όταν σταματούσαν οι απαντήσεις, αυτό σήμαινε ότι το υποκείμενο στο δεύτερο δωμάτιο είχε χάσει τις αισθήσεις του.

 

Το αποτέλεσμα του Πειράματος

 

Το πείραμα του Milgram αποδεικνύει δυστυχώς ότι λογικοί και έξυπνοι άνθρωποι είναι πολύ εύκολο να κάνουν κακό σε άλλους. Το μόνο που χρειάζεται είναι μία οδηγία από μία πηγή που τη θεωρούν αυθεντία ή ιεραρχικά ανώτερη. Παρόμοια πειράματα έφεραν παρόμοια αποτελέσματα.  Σε αρκετές περιπτώσεις είχαμε συμπεριφορές παράλογες και απάνθρωπες.

 

Αρκετές θεωρίες έχουν προσπαθήσει να εξηγήσουν τη βαρβαρότητα και τη σκληρότητα που ασκείται από μεγάλες κοινωνικές ομάδες.  Μία από αυτές είναι η θεωρία του Blumer. Ο συγκεκριμένος αντιδιαστέλλει τις “κυκλικές αντιδράσεις” με τις “ερμηνευτικές αντιδράσεις”.  Όταν τα μέλη μιας ομάδας βρίσκονται σε μία διαδικασία ερμηνευτικών αντιδράσεων, επιχειρούν να ερμηνεύσουν, όσο μπορούν καλύτερα, τη συμπεριφορά των άλλων, προτού οδηγηθούν σε κάποια πράξη.

 

 

Αντίθετα στις “κυκλικές αντιδράσεις” τα μέλη μιας ομάδας αδυνατούν να εξετάσουν και να ερμηνεύσουν σωστά μία κατάσταση που έχει να κάνει με συμπεριφορές άλλων ανθρώπων.  Όταν αυτό συμβαίνει, τα μέλη της δικής τους ομάδας έχουν την τάση να τους ακολουθούν στην εσφαλμένη εκτίμηση. Το αποτέλεσμα είναι μία κυκλική κλιμάκωση, μία διάχυση, που μπορεί πολύ δύσκολα να αντιμετωπισθεί.

 

 

Η Ταύτιση με την Ομάδα

Ας παρακολουθήσουμε τα ίδια τα λόγια του Blumer: Καταρχάς, όταν κάποιος ταυτίζεται με μία μεγάλη ομάδα το συναίσθημα που νιώθει να αναδύεται είναι αυτό μίας σχεδόν μεταφυσικής μεταμορφωτικής δύναμη. Η αίσθηση του συλλογικού μπορεί στη συνέχεια να ενισχύσει, να επηρεάσει, ή να εμποδίσει το υποκείμενο στη δραστηριότητά του. Το συλλογικό επιβάλλεται σε αυτές περιπτώσεις απόλυτα στο ατομικό.

 

Στη συνέχεια αυτή η μετάπτωση στο συλλογικό κλείνει την πόρτα στο διάλογο και σε κάθε μορφή διαμεσολάβησης. Από εκεί και πέρα έχουμε κυκλικές αντιδράσεις, μη ελεγχόμενες πλέον.

 

 

Η Λειτουργία του Πλήθους

Η σημασία του πλήθους ( όχλος )  και της συμπεριφοράς του μπορεί να ανιχνευθεί σε δύο επίπεδα. Στο πρώτο ο όχλος  έχει τη δυνατότητα να επιδράσει καταλυτικά στις οποίες ατομικές δομές απελευθερώνοντας τα άτομα από παραδοσιακές αξίες και νόρμες. Στο δεύτερο, η δύναμη του όχλου κάνει το άτομο έτοιμο να ριχθεί σε πράξεις παράτολμες, μη λογικές.  Γεμάτος με λανθάνουσες δυνάμεις και προς καταστροφή και προς δημιουργία, ο όχλος είναι ένας σημαντικός παράγοντας ειδικά στις κοινωνίες που περνούν διαδικασία μεταμόρφωσης.

 

Είναι πολύ σύνηθες τα άτομα να χάνουν την αίσθηση της προσωπικής τους ταυτότητας σε τέτοιες καταστάσεις. Αυτό το συναίσθημα μπορεί να βιωθεί και ως θετικό κάποιες φορές. Απελευθερώνει ενίοτε από τα εσωτερικά δεσμά που μας συγκροτούν ως προσωπικότητες.

 

 

 

Παράγοντες – Καταλύτες  Διάφοροι παράγοντες επηρεάζουν αυτή τη διαδικασία η οποία οδηγεί στη μείωση της ατομικής συνείδησης. Βοηθητικά δρουν:

• η αυξημένη ανωνυμία
• η μειωμένη υπευθυνότητα απέναντι στις πράξεις
• το συναίσθημα του συνανήκειν,
• το μέγεθος της ομάδας
• και η ψυχολογική ανάταση.

Σε τέτοιες περιπτώσεις έχουμε και θετικά και αρνητικά αποτελέσματα. Το πρώτο σύμπτωμα που παρατηρείται είναι η δεκτικότητα των ατόμων να δεχτούν υπόδειξη, να δράσουν εντελώς διαφορετικά από τη συνήθη συμπεριφορά τους

 

 

 

Οι Κοινωνίες τις Ώρες της Έντασης

 

Αυτές οι μελέτες προσφέρουν και εμπειρικά παραδείγματα τα οποία στηρίζουν τη θεωρία του Girard για την μιμητική σύγκρουση και τον θύματοποιητικό μηχανισμό. Ο Girard περιγράφει στο επίπεδο της συμπεριφοράς αυτό που έχει διακρίνει ως μοτίβο να επαναλαμβάνεται στην Ιστορία, τη μυθολογία και τα κλασικά έργα: Όταν οι κοινωνίες αντιμετωπίζουν παράγοντες μεγάλης έντασης, έχουν την ικανότητα να λειτουργούν ως ένας νους, κάτι που τους οδηγεί να πιστέψουν ότι ένα υποκείμενο ή μία ομάδα ανθρώπων είναι η αιτία των προβλημάτων τους.  Παρότι δεν υπάρχει κάποια λογική απόδειξη ενοχής, η κοινότητα συχνά δαιμονοποιεί και θυματοποιεί το άτομο ή την ομάδα των εξιλαστηρίων θυμάτων.

 

Και η Hanna Arendt και οι θεωρίες που είδαμε παραπάνω παρουσιάζουν στην ουσία του τον ίδιο μηχανισμό, που περιγράφει και ο Girard.  Αυτό που προσθέτει εντονότερα ο Girard στη θεωρία των ομαδικών συστημάτων είναι την κατάδειξη του μηχανισμού του αποδιοπομπαίου τράγου,του Φαρμακού.

 

 

Η Πρόσκαιρη, Φαινομενική Γαλήνη

 

Στη συνέχεια τονίζει ότι η γαλήνη που επέρχεται μετά από τη διαδικασία ούτε διαρκεί, ούτε και είναι ηθική. Θεωρεί ότι η ίδια η διαδικασία απλώνει απλά τους σπόρους για τη μελλοντική βία και ενσωματώνει τους μηχανισμούς της βίας μέσα στο πλαίσιο της τελετουργίας. Η βία γεννά βία και αυτό αποδεικνύεται και από τη σύγχρονη έρευνα.

 

Θα ήταν καλό να επισημάνουμε και ένα ακόμα στοιχείο του θυματοποιητικού μηχανισμού.  Πολλές φορές το θύμα πιστεύει τις κατηγορίες που του προσάπτουν. Είναι μέρος του μηχανισμού ότι πολύ συχνά οι αποδιοπομπαίοι τράγοι δεν έχουν συνείδηση του τι ακριβώς συμβαίνει και ακόμα ότι πιστεύουν τις κατηγορίες που τους προσάπτονται. Στις μεσαιωνικές δίκες για μαγεία, η κατηγορούμενη ως μάγισσα πολύ συχνά θεωρούσε ότι πραγματικά ήταν μάγισσα και μάλιστα μπορεί να πίστευε ότι προσπάθησε να προκαλέσει κακό στους γείτονές της. Πάρα ταύτα ο Girard προχωρεί τονίζοντας ότι – ως σύγχρονοι αναγνώστες – γνωρίζουμε ότι η μαγεία δεν υπάρχει, ότι είναι μία δεισιδαιμονία.  Δε μας επηρεάζει το γεγονός ότι και  οι κατηγορούμενοι και οι κατήγοροι συμφωνούν σε αυτό.

 

 

Αρνούμαστε να ακούσουμε

 

“Εμείς εξακολουθούμε να θεωρούμε ότι δεν άξιζε τη θανατική καταδίκη. Δεν πιστεύουμε ότι η μαγεία μπορεί να είναι αποτελεσματική. Δεν έχουμε καμία δυσκολία να δεχτούμε ότι το θύμα συμμερίζεται τη γελοία άποψη των διωκτών του σχετικά με τη μαγεία. Ο σκεπτικισμός μας παρά την ομοθυμία εκείνων δεν κλονίζεται.

 

Όχι μόνο οι δικαστές αλλά και οι μάρτυρες αλλά και το ίδιο το θύμα δεν συμφωνούν με την ανάγνωση που κάνουμε εμείς τα δικά τους κείμενα. Αυτή η ομοθυμία δεν μας επηρεάζει, αν και οι συντάκτες αυτών των κειμένων ήταν εκεί, παρόντες και εμείς όχι…”

 

 

 

Η Άγνοια του Θύματος

 

Το κρίσιμο σημείο εδώ είναι να αντιληφθούμε ότι για λειτουργήσει ο μηχανισμός, για να κατευναστεί η βία, τα θύματα δεν πρέπει να γνωρίζουν ότι είναι θύματα ενός μηχανισμού. Η κοινότητα που σώθηκε από τη θυσία δεν πρέπει ποτέ να συνειδητοποιήσει ότι τα θύμα ήταν στην πραγματικότητα ένα τυχαία διαλεγμένο, αθώο θύμα. Αν επέλθει αυτή η συνειδητοποίηση, η έκλειψη της βίας δεν θα υπάρξει.

 

Η λειτουργία του μηχανισμού εξαρτάται απόλυτα από τη συγκάλυψη του τρόπου που εκτυλίσσεται.

 

Φτάνουμε λοιπόν και στο τέταρτο βήμα της θεωρίας .Τη θυσία ή τον εξοβελισμό του εξιλαστηρίου θύματος. Στη συνέχεια, διακρίνουμε το πέμπτο βήμα, τον ερχομό της γαλήνης μετά την καταστροφή της υποτιθέμενης αιτίας των προβλημάτων…

 

 

 

Ο Μύθος εδραιώνεται

 

Και τελικά μία μυθολογία αναπτύσσεται, η οποία ερμηνεύει το εξιλαστήριο θύμα με δύο τρόπους. Καταρχάς, ο συγκεκριμένος λέγεται ότι αποτελούσε την αιτία για τα προβλήματα της κοινότητας. Στη συνέχεια, αποδεικνύεται η θεϊκή του παρουσία, καθώς η θυσία του έφερε γαλήνη στην κοινότητα η οποία βρισκόταν στο χείλος της διάλυσης. Τουλάχιστον αυτό συμβαίνει στους μύθους. Η πραγματική ιστορία των γεγονότων πρέπει για πάντα να αποσιωπηθεί..

 

Τέλος, τελετουργίες αναπτύσσονται και καθιερώνονται με βάση τη μυθολογική αφήγηση των γεγονότων και αυτή η τελετουργία λειτουργεί ως φάρμακο για τη βία που απειλεί σε τακτά χρονικά διαστήματα την κοινότητα

 

 

Το Φαινόμενο εντοπίζεται στη Λογοτεχνία και στη Μυθολογία

 

Στη θεωρία του Girard, όταν το θύμα έχει εξοντωθεί η βία μοιάζει μαγικά να σταματά. Το εντυπωσιακό στοιχείο είναι ότι αυτό ακριβώς το φαινόμενο μπορούμε να εντοπίσουμε ξανά και ξανά στην παγκόσμια λογοτεχνία, στη μυθολογία και στην ίδια την ιστορία. Όταν η βία κλιμακώνεται σε μία κοινότητα, εφόσον υπάρξει μία τελετουργική θυσία ενός αθώου θύματος, η βία στην κοινότητα άμεσα σταματά. Αυτή η διαδικασία ενώνει βέβαια τη θεωρία του Girard με τις απαρχές της θρησκείας. Σίγουρα εδώ θα πρέπει να πούμε ότι μία θεωρία που επιχειρεί να ερμηνεύσει τόσο πλατιά θέματα και σε τόσο μεγάλο βάθος σίγουρα εγείρει και αρκετά ερωτήματα για το κατά πόσον μπορεί να δώσει ικανοποιητικές εξηγήσεις σε όλες τις εκφάνσεις του φαινομένου της θρησκείας, για παράδειγμα.

 

Συνεχίζοντας, παρατηρούμε ότι καθώς ο κύκλος της βίας μοιάζει να σταματά σχεδόν μαγικά η κοινότητα μυθοποιεί την κατάσταση, της αποδίδει ιδιότητες “φτιάχνοντας” αναμνήσεις σχετικά με το σταμάτημα της βίας. Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας το δολοφονηθέν θύμα θεωρείται η αιτία όλων των προβλημάτων. Αυτό είναι αυταπόδεικτο για την κοινότητα, καθώς τώρα που είναι νεκρό τα προβλήματα της κοινότητας είναι επίσης νεκρά. Επομένως, το πρόσωπο αυτό ήταν κατ’ ανάγκη η αιτία όλης της βίας.

 

 

Η Αναγκαστική Θεοποίηση

 

Ωστόσο, αυτό το θύμα, αυτός ο υπεύθυνος για όλα τα δεινά θα θεοποιηθεί συχνά. Δεν ήταν μόνο η αιτία της βίας. Από τη στιγμή που θυσιάστηκε, έγινε και η σωτηρία της σύνολης κοινότητας, καθώς η βία σταμάτησε. Αντί να θυσιαστεί ολόκληρη κοινότητα, θυσιάστηκε το θύμα.

 

Από τη στιγμή που αυτή η διαδικασία θεμελιωθεί, γίνεται μύθος. Στην προφορική παράδοση της κοινότητας εντυπώνεται η ιστορία – όχι όπως πραγματικά συνέβη – αλλά ως μύθος. Η μορφή που θυσιάστηκε ήταν στην πραγματικότητα η θεότητα η οποία έσωσε την κοινότητα από τη διάλυση.

 

 

 

Η Πηγή της Θρησκείας είναι ριζωμένη στη βία

 

Εφόσον το μοτίβο ξεκίνησε με την παύση της βίας, έχοντας ως  βάση κάποια ανθρωποθυσία, η συνέχιση του μοτίβου είναι κατανοητή. Καθώς όμως οι κοινωνίες εξελίχθηκαν και με την ανάδειξη των μονοθεϊστικών θρησκειών τη θέση των ανθρωποθυσιών πήραν τα σύμβολα, τα ζώα και οι τελετουργίες. Ο Girard ισχυρίζεται επομένως ότι η πηγή της θρησκείας είναι ριζωμένη στη βία.

 

Η προσπάθειά του να εξηγήσει τις απαρχές της θρησκείας τον εντάσσει στο πλαίσιο των σύγχρονων θεωρητικών που επιχειρούν να ερμηνεύσουν το υπερφυσικό χρησιμοποιώντας τα όπλα της λογικής. Αν και ο Girard δεν έχει ως στόχο να ανατρέψει τη θρησκεία- για το αντίθετο έχει κατηγορηθεί – και αυτός, όπως και ο Freud και ο Nietsche, χρησιμοποίησε σκοτεινά και υποσυνείδητα κίνητρα για να ερμηνεύσει το θρησκευτικό φαινόμενο. Η διαφορά του με τους άλλους στοχαστές είναι ότι επιβεβαιώνει κάποιες θετικές πλευρές που μπορεί να έχει το θρησκευτικό φαινόμενο.

 

Η συγκεκριμένη θεωρία περνά και έξω από το θρησκευτικό, σε πολλές πλευρές της ζωής μας. Οι κοινότητες εφαρμόζουν σε ασυνείδητο επίπεδο τεχνικές εξοστρακισμού και θυματοποίησης. Ο πόλεμος, η οικονομική εξόντωση και πολλές περιπτώσεις θεσμικής βίας μπορούν να αναχθούν στο μηχανισμό της μίμησης. Συχνά όμως παρατηρούμε στις σύγχρονες κοινωνίες ότι το αποτέλεσμα δεν είναι η γαλήνη και η ομόνοια της κοινότητας.

 

 

Η Διαδικασία δεν είναι πλέον Ασυνείδητη

 

Η θέση του Girard είναι ότι αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο ότι η διαδικασία δεν είναι πλέον εντελώς ασυνείδητη. Κατά την άποψή του – η οποία έχει δεχθεί πολύ κριτική –  αυτό οφείλεται στο ότι ο μηχανισμός αποκαλύπτεται στα Ευαγγέλια, όπου για πρώτη φορά το θύμα δεν αποδέχεται την ενοχή του και παρουσιάζει στους διώκτες του ανάγλυφα την πραγματική εικόνα.

 

Τονίζει ότι η βία  είναι πλέον διαρκώς αυξανόμενη, καθώς ο μηχανισμός του αποδιοπομπαίου τράγου δεν είναι πλέον τόσο αποτελεσματικός. Προσεγγίζει τους μύθους και επισημαίνει ότι η παραδοσιακή μορφή τους παρουσιάζει τα γεγονότα από την πλευρά της ευεργετημένης κοινότητας. Από τη μία ευτελίζει τα θύματα  και από την άλλη τα θεοποιεί. Στους παραδοσιακούς μύθους ο μηχανισμός είναι καλά κρυμμένος.

 

 

Ο Μηχανισμός Καταγγέλλεται 

Θεωρεί ωστόσο ότι στα ιουδαϊκά και χριστιανικά κείμενα ο μηχανισμός καταγγέλλεται. Από θεολογική άποψη δεν δέχεται ότι η θυσία του Χριστού αποτελεί ένα δώρο προς την ανθρωπότητα. Αντίθετα θεωρεί ότι είναι η στιγμή που, αν έχουμε ανοιχτά τα μάτια μας, θα αντιληφθούμε πως η θυσία ήταν πάντα μέρος της ανθρώπινης προσπάθειας να περιορίσουμε τη βία εντός της κοινότητας. Επιπρόσθετα, αποκαλύπτεται και η αποτυχία του μηχανισμού να εξαλείψει τη βία. Τα αποτελέσματα είναι πάντα βραχύβια.

 

 

 

Η Θεωρία του Girard, σημαντική ως σύλληψη και εφαλτήριο για διερεύνηση

 

Η σημασία της θεωρίας του Girard, όσον αφορά το ζήτημα της εξάλειψης της βίας δεν είναι άμεσα αντιληπτή. Σίγουρα, εφόσον αληθής στα περισσότερα σημεία της, προσφέρει ένα θεωρητικό πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούμε να ανιχνεύσουμε τις απαρχές της βίας. Στην ίδια τη θεωρία του ωστόσο, πολύ λίγα στοιχεία μπορούμε να βρούμε που θα μας βοηθούσαν στον περιορισμό της βίας. Στην πράξη, από τη στιγμή που ο μηχανισμός ξεσκεπαστεί και δεν είναι αποτελεσματικός δεν υπάρχει άλλος δρόμος από τη συνεχή ένταση της βίας.

 

Κάποιοι συγγραφείς έχουν διαγνώσει μία μορφή αποκαλυπτισμού  στα γραπτά του Ζιράρ και κάνουν λόγο για μία πορεία που οδηγεί στην καταστροφή της ανθρωπότητας μέσα σε ένα συνεχόμενο κύκλο βίας.

 

 

Η Ανθρωπότητα μπροστά στη συνειδητοποίηση

Ο ίδιος ωστόσο αλλά και άλλοι θεωρητικοί δίνουν μία άλλη ανάγνωση. Ισχυρίζονται ότι εφόσον ο μηχανισμός έχει αποκαλυφθεί και εφόσον οι συνέπειες μιας ανεξέλεγκτης κατάστασης βίας είναι καταστροφικές, η ανθρωπότητα δεν έχει πλέον την επιλογή να συνεχίσει να συμπεριφέρεται σαν να είναι τυφλή. Η περίοδος που βασιζόμαστε στη βία για να αντιμετωπίσουμε τη βία είναι οριστικά παρελθόν. Από τη στιγμή που η βία πάντα πολλαπλασιάζει τη βία με κυρίαρχα θύματα τις μειονότητες και τις γυναίκες μία συνειδητή προσπάθεια να αντιμετωπιστεί το θέμα θα ωφελούσε τα μέγιστα την ανθρωπότητα. Αυτό δεν είναι κάτι μη συμβατό με αρκετές άλλες σύγχρονες θεωρίες. ιδιαίτερα η θεωρία του Girard έχει το χαρακτηριστικό ότι δίνει έμφαση στο ρόλο του θύματος μέσα στις κοινωνίες.

 

 

 

Η Κριτική

Παρά την εξηγητική δύναμη που φαίνεται να υπάρχει στη θεωρία που περιγράψαμε, αρκετές κριτικές και σε πολλά επίπεδα έχουν ασκηθεί εναντίον της. Κάποιες από αυτές τις είδαμε και εδώ, όπως το ποια τελικά είναι η φύση του ανθρώπου στο βάθος της. Ο Girard φαίνεται να προτείνει ότι βασίζεται στη σύγκρουση και την αντιπαλότητα. Δεν προσπαθεί να βασίσει τη σκέψη του σε ένα ευρύτερο μεταφυσικό πλαίσιο, αντίθετα βασίζεται σε μία ερμηνεία της Ιστορίας και αφήνει τα κείμενα να μιλήσουν εξ ονόματος της.

 

Επίσης, κάποιες στιγμές μοιάζει να ισχυρίζεται ότι η κάθε σύγκρουση μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο μέσω της βίας και του θυματοποιητικού μηχανισμού, ενώ η ίδια μας η πραγματικότητα σε διαπροσωπικό επίπεδο δείχνει ότι υπάρχουν και άλλοι δρόμοι που βασίζονται στη συνεννόηση και το διάλογο.

 

 

Είναι εφικτή μια συνολική Θεωρία;

Ένα ακόμα σημείο κριτικής είναι ότι προσπαθεί να εφαρμόσει τη θεωρία του σε ένα ευρύ πλέγμα καταστάσεων, ότι επιδιώκει με άλλα λόγια μία θεωρία συνολικής εξήγησης, κάτι που δεν είναι ιδιαίτερα δημοφιλές στις σύγχρονες ανθρωπιστικές επιστήμες. Θυμίζει λίγο την κριτική που δέχτηκε ο Foucault η σκέψη του οποίου όμως εξακολουθεί να γονιμοποιεί και να ανοίγει δρόμους.

 

Καταλήγοντας, εμείς θα μπορούσαμε να πούμε ότι η εργασία του είναι εξαιρετικά πρωτότυπη. Έχει προσφέρει άφθονο υλικό που επιτρέπει έρευνα και ανοίγει δρόμους σε πολλούς τομείς. Είτε συμφωνούμε είτε διαφωνούμε με τα βασικά σημεία της θεωρίας του το βέβαιο είναι ότι έχει μεταμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε τη βία και το ιερό.

 

Κατά την άποψή μας το σημαντικότερο που μπορεί να κρατήσει κανείς είναι το σεβασμό που επιδεικνύει απέναντι στα ίδια τα κείμενα και ιδιαίτερα στα κείμενα της λογοτεχνίας. Θυμίζει τη ρήση του Freud ο οποίος επίσης θαύμαζε τον Σοφοκλή.

 

“Όπου κι αν έφτασα ένας ποιητής είχε φτάσει πολύ πριν από εμένα “

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Βιβλιογραφία

 

Agnew, Mary Barbara.  “A Transformation of Sacrifice: An Application of Rene Girard’s Theory of Culture and Religion.”  Worship 61 (1987): 493-509.

Alison, James.  Faith Beyond Resentment: Fragments Catholic and Gay.  New York: Crossroad Pub Co, 2001.

_____.  The Joy of Being Wrong: Original Sin Through Easter Eyes.  New York: Crossroad Publishing Co, 1998.

Bailie, Gil Violence Unveiled: Humanity at the Crossroad New York: Crossroad Pub Co, 1995.

Baron, Robert A.  and Donn Byrne.  Social Psychology: Understanding Human Interaction.  Boston: Allyn and Bacon, Inc, 1987.

Blumer, Herbert.  “Collective Behavior.”  Review of Sociology: Analysis of a Decade.  Joseph Gittler.  New York: John Wiley and Sons, 1957.

Erickson, Millard J.  Christian Theology.  Grand Rapids: Baker Book House, 1985.

Farley, John E.  American Social Problems: An Institutional Analysis.  Englewood Cliffs: Prentice-Hall.  1987.

Forsyth, Donelson R.  Group Dynamics.  Pacific Grove: Brooks/Cole Publishing Co, 1990.

Gilbert, Daniel T., Susan T.  Fiske and Gardner Lindzey.  The Handbook of Social Psychology, Volume II.  Boston: McGraw Hill Companies, Inc.  1998.

Girard, Rene.  “Mimesis and Violence: Perspectives in Cultural Criticism.”  Berkshire Review 14 (1979): 9-19.

_____.  Deceit, Desire , and the Novel.  Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1965.

_____.  The Scapegoat.  Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1986.

_____.  Things Hidden since the Foundation of he World.  Stanford: Stanford University Press, 1987.

_____.  Violence and the Sacred.  Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1977.

_____.  “Violence, Difference, Sacrifice: A Conversation with Rene Girard.”  Religion and Literature 25 (1993): 9-33.

Hobson.  Theo.  “Faith and Rhetorical Violence: A Response to Girard.”  Modern Believing 40 (1999): 34-41.

Hunsinger, George.  “The Politics of the Nonviolent God: Reflections on Rene Girard and Karl Barth.”  Scottish Journal of Theology 58(1998): 61-85.

Kaplan, Harold I, Benjamin Sadock, Jack Grebb.  Synopsis of Psychiatry.  Baltimore: Williams and Wilkins, 1994.

Leahey, Thomas H.  A History of Modern Psychology.  Englewood Cliffs: Prentice Hall, 1991.

Levine, Baruch.  “Rene Girard on Job: the Question of the Scapegoat.”  Semeia 33 (1985): 125-133.

Mack, Burton L.  “The Innocent Transgressor: Jesus in Early Christian Myth and History.”  Semeia 33 (1985): 135-165.

McBride, James.  “Capital Punishment as the Unconstitutional Establishment of Religion: A Girardian Reading of the Death Penalty.”  Journal of Church and State 37 (1995): 263-287.

North, Robert S.J.  “Violence and the Bible: The Girard Connection.”  The Catholic Biblical Quarterly 47 (1985): 1-27.

Placher,  William C.  “Christ Takes Our Place.”  Interpretation 31 (1999): 5–20.

Pratt, Travis C.  and Francis T.  Cullen.  “The Empirical Status of Gottfredson and Hirschi’s General Theory of Crime: A Meta-Analysis.”  Criminology 38 (2000): 931–964.

Schwager, Raymund.  “Christ’s Death and the Prophetic Critique of Sacrifice.”  Semeia 33 (1985): 109–123.

_____.  Jesus in the Drama of Salvation: Toward a Biblical Theology of Redemption.  New York: Crossroad Pub Co, 1998.

Swartley, Willard, ed.  Violence Renounced: Rene Girard, Biblical Studies and Peacemaking.  Telford: Pandora Press, 2000.

Vadum, Arlene C, and Neil 0.  Rankin.  Psychological Research: Methods for Discovery and Validation.  Boston: McGraw Hill, 1998.

Wallace, Mark I., and Theophus H. Smith, ed.  Curing Violence.  Sonoma: Polebridge Press, 1994.

Watson, P.  J.  “Girard and Integration: Desire, Violence and the Mimesis of Christ as Foundation for Postmodernity.”  Journal of Psychology and Theology 26 (1998): 311- 321.

Williams, James G.  The Girard Reader.  New York: Crossroad Pub Co, 1996.